آشنایی با مقررات مربوط به ایمنی در هنگام طراحی ساختمان

در دنیای امروز که زندگی شهری و استفاده از سازه‌های بلندمرتبه رشد چشمگیری داشته، رعایت اصول ایمنی در برابر آتش‌سوزی بیش از هر زمان دیگری اهمیت یافته است. یکی از مهم‌ترین گام‌ها در این مسیر، آشنایی با مقررات مربوط به ایمنی هنگام سوخت ساختمان یا همان LDI (Loss Due to Ignition) است. این مقررات مجموعه‌ای از استانداردها و الزامات هستند که هدف آن‌ها پیشگیری از گسترش آتش و برق گرفتگی، حفاظت از جان افراد و کاهش خسارات مالی در زمان بروز حریق است.

به همین دلیل، آگاهی از قوانین LDI نه تنها برای مهندسان و معماران، بلکه برای تمامی افرادی که در حوزه ساخت‌وساز یا مدیریت ساختمان‌ها فعالیت می‌کنند، یک ضرورت جدی محسوب می‌شود. در این مقاله، با نگاهی دقیق‌تر به مفاد و اهمیت این مقررات، بررسی خواهیم کرد که چگونه می‌توان با رعایت آن‌ها، گامی مؤثر در جهت ارتقای ایمنی ساختمان‌ها برداشت.

معرفی مقررات ملی ساختمان و اهداف آن

مقررات ملی ساختمان مجموعه‌ای از ضوابط، استانداردها و دستورالعمل‌هایی است که به‌منظور تأمین ایمنی، بهداشت، آسایش و بهره‌وری مناسب از ساختمان‌ها و فضاهای ساخته‌شده در کشور تدوین شده است. این مقررات توسط وزارت راه و شهرسازی تهیه و منتشر می‌شود و رعایت آن‌ها برای کلیه مهندسین، کارفرمایان، مجریان و ناظران پروژه‌های ساختمانی الزامی است.

هدف اصلی از تدوین این مقررات، ایجاد یک چارچوب قانونی و فنی برای طراحی، اجرا و بهره‌برداری از ساختمان‌هاست؛ به گونه‌ای که کیفیت ساخت‌وساز افزایش یافته، هزینه‌های ناشی از خرابی‌ها و خطرات احتمالی کاهش یابد و سطح ایمنی و رفاه ساکنان به‌طور چشمگیری ارتقا پیدا کند. از جمله اهداف کلیدی مقررات ملی ساختمان می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• حفظ جان و مال افراد در برابر حوادث طبیعی و انسانی مانند زلزله، آتش‌سوزی و فرسایش
• ارتقای کیفیت ساخت‌وساز و استفاده از مصالح استاندارد
• صرفه‌جویی در مصرف انرژی و منابع طبیعی
• تضمین پایداری، دوام و عملکرد صحیح ساختمان در طول عمر مفید آن

این مقررات در قالب ۲۲ مبحث تخصصی منتشر شده‌اند که هر یک به جنبه‌ای خاص از طراحی و اجرای ساختمان‌ها می‌پردازد؛ از جمله مبحث سوم که مستقیماً به موضوع حفاظت ساختمان‌ها در برابر حریق اختصاص دارد.

بخش‌های مرتبط با ایمنی در مقررات ملی ساختمان

در مقررات ملی ساختمان، ایمنی یکی از ارکان اصلی طراحی و اجرای ساختمان‌ها به‌شمار می‌آید. برای همین، چندین مبحث از این مقررات مستقیماً یا به‌صورت غیرمستقیم به موضوع ایمنی اختصاص دارد. این مباحث با هدف حفظ جان و مال انسان‌ها در برابر خطراتی مانند آتش‌سوزی، زلزله، برق‌گرفتگی، ریزش سازه و حوادث احتمالی تدوین شده‌اند. مهم‌ترین این مباحث عبارت‌اند از:

۱- مبحث سوم (حفاظت ساختمان‌ها در برابر حریق)

• این مبحث، به‌صورت اختصاصی به پیشگیری، کنترل و مقابله با آتش‌سوزی می‌پردازد. مقررات مربوط به طراحی مسیرهای فرار، استفاده از مصالح نسوز، نصب سیستم‌های اعلام و اطفای حریق، و طبقه‌بندی خطر در فضاهای مختلف از جمله موارد مهم این بخش هستند.

۲- قسمت بیستم (علائم و تابلوها)

• در این مبحث، ضوابط مربوط به نصب علائم هشداردهنده، مسیرهای خروج اضطراری و تابلوهای ایمنی در مکان‌های عمومی و ساختمان‌ها شرح داده شده است. رعایت این موارد در مواقع بحران، نقش بسیار مهمی در کاهش آسیب‌ها ایفا می‌کند.

۳- مبحث بیست‌ویکم (پدافند غیرعامل)

• این مبحث با هدف افزایش تاب‌آوری ساختمان‌ها در برابر تهدیدات انسانی و طبیعی مانند جنگ، انفجار یا آلودگی‌های شیمیایی تهیه شده و بخش‌هایی از آن به ایمنی سازه‌ای و عملکرد اضطراری ساختمان‌ها در شرایط بحرانی اختصاص دارد.

۴- مبحث سیزدهم (طرح و اجرای تأسیسات برقی ساختمان‌ها)

• این بخش، شامل الزامات ایمنی در نصب تأسیسات الکتریکی است؛ از جمله سیستم ارتینگ، تابلوهای برق و محافظت در برابر اتصال کوتاه و برق‌گرفتگی.

۵- بخش پانزدهم (آسانسورها و پله‌های برقی)

• در این مبحث ضوابط ایمنی مربوط به طراحی، نصب و بهره‌برداری از سیستم‌های جابجایی عمودی در ساختمان‌ها مورد بررسی قرار گرفته است.

هر یک از این مباحث به‌تنهایی نقش مهمی در افزایش سطح ایمنی ساختمان ایفا می‌کنند، اما ترکیب درست و هماهنگ آن‌ها است که می‌تواند امنیت جامع و همه‌جانبه را در برابر خطرات مختلف فراهم کند.

الزامات ایمنی در محل کار ساخت‌وساز ساختمان

محل کار ساخت‌وساز یکی از پرخطرترین محیط‌های کاری به‌شمار می‌آید. سقوط از ارتفاع، برخورد با تجهیزات سنگین، آتش‌سوزی، برق‌گرفتگی و ریزش سازه تنها بخشی از خطراتی هستند که نیروی انسانی و تجهیزات پروژه را تهدید می‌کنند. به همین دلیل، رعایت الزامات ایمنی در محل کارگاه ساختمانی از ضروری‌ترین اقدامات در فرآیند ساخت‌وساز است. بر اساس مقررات ملی ساختمان و اصول ایمنی کار، مهم‌ترین الزامات ایمنی در محل ساخت‌وساز عبارت‌اند از:

1. تجهیز کارگاه به علائم هشداردهنده و اطلاع‌رسانی مناسب: استفاده از تابلوهای هشدار، تابلوهای اعلام خطر، و نشانه‌گذاری مسیرهای تردد ایمن.
2. استفاده اجباری از تجهیزات حفاظت فردی (PPE): شامل کلاه ایمنی، کفش کار، لباس ضدحریق، دستکش، کمربند ایمنی (در ارتفاع) و عینک محافظ.
3. ایمنی در کار با ماشین‌آلات و ابزارها: آموزش صحیح اپراتورها، بررسی دوره‌ای سلامت تجهیزات، و رعایت دستورالعمل‌های ایمنی هنگام کار با وسایلی مانند جرثقیل، بتن‌ریز، و ابزارهای برقی.
4. حفاظت در برابر سقوط و ریزش: نصب نرده‌ها، کف‌پوش‌های ضدلغزش، توری‌های ایمنی در طبقات، و محدود کردن دسترسی به مناطق خطرناک.
5. ایمنی در نصب و استفاده از داربست‌ها: استفاده از داربست‌های استاندارد، نصب صحیح و بازرسی منظم آن‌ها توسط افراد آموزش‌دیده.
6. مدیریت ایمنی برق و مواد قابل اشتعال: کابل‌کشی ایمن، جداسازی منابع برق از مناطق مرطوب، و دور نگه‌داشتن مواد اشتعال‌زا از منابع حرارتی.
7. برگزاری جلسات آموزشی و توجیهی ایمنی برای کارکنان: افزایش آگاهی کارکنان نسبت به خطرات محیط و نحوه مواجهه با آن‌ها نقش مهمی در کاهش حوادث دارد.

با رعایت این الزامات، نه‌تنها جان کارکنان محافظت می‌شود، بلکه روند اجرای پروژه با نظم، کیفیت و سرعت بالاتری نیز پیش خواهد رفت.

تجهیزات حفاظت فردی (PPE) در ساخت ساختمان

یکی از مهم‌ترین راهکارهای جلوگیری از حوادث در کارگاه‌های ساختمانی، استفاده صحیح و مداوم از تجهیزات حفاظت فردی (Personal Protective Equipment – PPE) است. این تجهیزات برای محافظت از جان و سلامت کارکنان در برابر خطرات محیطی طراحی شده‌اند و در همه مراحل ساخت‌وساز، از حفاری تا اتمام نما، نقش حیاتی دارند. مهم‌ترین تجهیزات PPE در مقررات ایمنی در ساختمان شامل موارد زیر است:

• کلاه ایمنی (Helmet)

برای محافظت از سر در برابر سقوط اشیاء، ضربه، یا برخورد با اجسام سخت. کلاه‌ها باید دارای بند تنظیم و استاندارد ضربه‌پذیری باشند.

• کفش ایمنی (Safety Boots)

دارای سرپنجه فولادی و زیره مقاوم در برابر لغزش، مواد شیمیایی و اجسام تیز. این کفش‌ها از پاها در برابر له‌شدگی و سوراخ شدن محافظت می‌کنند.

• دستکش ایمنی (Safety Gloves)

 بسته به نوع کار، دستکش‌ها می‌توانند مقاوم در برابر برش، حرارت، مواد شیمیایی یا برق‌گرفتگی باشند. انتخاب نوع مناسب بسیار مهم است.

• عینک و محافظ صورت (Safety Glasses & Face Shield)

برای جلوگیری از ورود گرد و غبار، ذرات پرتاب‌شونده، جرقه یا مواد شیمیایی به چشم و صورت استفاده می‌شود.

• لباس کار (Protective Clothing)

شامل لباس‌هایی با الیاف نسوز، ضدآب یا ضدشیمیایی بسته به شرایط پروژه. لباس کار باید راحت، مقاوم و متناسب با نوع فعالیت باشد.

• گوشی محافظ صدا (Ear Protection)

در محیط‌هایی با صدای بلند مانند کار با کمپرسور یا دستگاه‌های سنگین، محافظ شنوایی ضروری است تا از آسیب‌های بلندمدت به گوش جلوگیری شود.

• ماسک و تجهیزات تنفسی (Respiratory Protection)

برای محافظت از سیستم تنفسی در برابر گرد و غبار، دود، گاز یا مواد سمی. ماسک‌های ساده تا ماسک‌های فیلتر دار یا تمام‌صورت در پروژه‌های خاص کاربرد دارند.

• تجهیزات کار در ارتفاع (Harness & Lanyard)

در کارهایی مانند نصب سازه یا کار در طبقات بالا، استفاده از کمربند ایمنی، طناب و قلاب مخصوص برای جلوگیری از سقوط الزامی است.

تأثیر طراحی صحیح بر ایمنی ساختمان در برابر حوادث طبیعی

یکی از مهم‌ترین عوامل در کاهش آسیب‌های ناشی از بلایای طبیعی، طراحی اصولی و استاندارد ساختمان است. طراحی صحیح نه‌تنها مقاومت سازه را در برابر زلزله، سیل، طوفان، رانش زمین یا آتش‌سوزی افزایش می‌دهد، بلکه با ایجاد زیرساخت‌های مناسب، امکان تخلیه اضطراری و مدیریت بحران را نیز فراهم می‌کند. در واقع، مرحله طراحی یکی از پایه‌های اصلی ایمنی ساختمان به شمار می‌آید و بی‌توجهی به آن می‌تواند پیامدهای جبران‌ناپذیری داشته باشد. مهم‌ترین تأثیرات طراحی صحیح بر ایمنی ساختمان در برابر حوادث طبیعی شامل موارد زیر است:

• افزایش مقاومت سازه در برابر زلزله:

با استفاده از سیستم‌های سازه‌ای مقاوم، اتصالات انعطاف‌پذیر، و رعایت ضوابط آیین‌نامه‌ای مربوط به مناطق لرزه‌خیز.

• جلوگیری از نفوذ و خسارت سیلاب:

از طریق جانمایی مناسب سازه، ارتفاع‌گذاری کف، استفاده از زهکش‌های مؤثر و طراحی اصولی بام و ناودان.

• ایمنی در برابر آتش‌سوزی:

با طراحی مسیرهای خروج اضطراری، استفاده از مصالح نسوز، نصب سیستم اعلام و اطفای حریق و رعایت فاصله ایمن بین فضاها.

• ایجاد دسترسی مناسب برای نیروهای امدادی:

طراحی ورودی‌ها، راهروها، رمپ‌ها و فضای باز به گونه‌ای که عملیات امداد و نجات به‌راحتی انجام شود.

• جلوگیری از ریزش و رانش زمین:

از طریق تحلیل دقیق ژئوتکنیکی و استفاده از دیوارهای حائل، پایدارسازی شیب‌ها و سیستم‌های زهکشی زیرزمینی.

• افزایش ایمنی ساکنان:

با ایجاد فضاهای امن، پناهگاه‌های موقت، نورگیری و تهویه مناسب که در شرایط بحران به حفظ سلامت افراد کمک می‌کنند.

با در نظر گرفتن این نکات در طراحی، می‌توان از بروز بسیاری از فجایع انسانی و مالی جلوگیری کرد و سطح آمادگی ساختمان در برابر خطرات طبیعی را به شکل چشمگیری افزایش داد.

نتیجه‌گیری

ایمنی در ساخت‌وساز تنها به استفاده از تجهیزات یا رعایت قوانین محدود نمی‌شود؛ بلکه از مرحله طراحی مهندسی تا اجرای دقیق، آموزش نیروی کار و استفاده از تجهیزات حفاظتی، همه در کنار هم نقش تعیین‌کننده‌ای در حفظ جان و سرمایه ایفا می‌کنند. رعایت مقررات ایمنی در ساختمان، توجه به اصول طراحی مقاوم در برابر بلایای طبیعی، و استفاده از وسایل حفاظت فردی (PPE) از مهم‌ترین ارکان پیشگیری از حوادث هستند.

با بهره‌گیری از استانداردهای ایمنی، طراحی هوشمندانه، و پایبندی به الزامات حقوقی، می‌توان ریسک خطرات را به حداقل رساند. هدف نهایی، ساخت محیطی امن، پایدار و مقاوم در برابر تهدیدهای طبیعی و انسانی است. امنیت شغلی و جانی کارگران، آرامش ساکنان، و کاهش خسارات ناشی از سهل‌انگاری، همگی وابسته به شناخت و اجرای دقیق این مقررات است. ایمنی، یک انتخاب نیست؛ یک ضرورت مهندسی و انسانی است.

سوالات متداول

۱- چرا رعایت مقررات ایمنی در ساختمان‌سازی مهم است؟

• چون از جان انسان‌ها و سرمایه مالی در برابر خطرات محافظت می‌کند.

۲- استفاده از تجهیزات PPE چه کمکی به ایمنی می‌کند؟

• احتمال آسیب‌دیدگی را به‌طور قابل توجهی کاهش می‌دهد.

۳- آیا طراحی ساختمان بر ایمنی آن تأثیر دارد؟

• بله، طراحی صحیح می‌تواند از بروز خسارات در بلایای طبیعی جلوگیری کند.

۴- مقررات ملی ساختمان چه اهدافی را دنبال می‌کند؟

تأمین ایمنی، سلامت و بهره‌وری ساختمان‌ها در برابر خطرات احتمالی.

۵- در محیط‌های ساخت‌وساز، چه الزاماتی باید رعایت شود؟

• استفاده از تجهیزات ایمنی، آموزش کارکنان و نظارت مستمر.