متاستاز به این معناست که تومور اولیه در بدن نقاط جدیدی ایجاد کرده است. این اتفاق بهطور خودکار در همه انواع سرطان رخ نمیدهد و تنها در بخشی از بیماران دیده میشود.
تنها تومورهای سرطانی هستند که میتوانند به سایر نقاط بدن گسترش یابند، موضوعی که در بحث تفاوت تومور و سرطان بیشتر توضیح داده میشود.
متاستازها میتوانند در زمانهای مختلفی طی روند بیماری سرطان ایجاد شوند: در برخی بیماران، متاستازها از همان زمان تشخیص اولیه وجود دارند، در حالی که در برخی دیگر، این نقاط جدید بعدها ظاهر میشوند و گاهی حتی سالها پس از درمان اولیه ایجاد میشوند. در این متن، شما خواهید آموخت که متاستازها چگونه و چرا به وجود میآیند و تومورها تمایل دارند به کدام بخشهای بدن منتشر شوند. متون تکمیلی علائم، روشهای تشخیص و درمان متاستازها در مناطق مختلف بدن را توضیح میدهند.
متاستازها چیستند؟
به طور معمول، سلولهای بدن در جایگاه مشخص خود قرار دارند. به عنوان مثال، یک سلول کبدی جزئی از بافت کبد است و در آنجا باقی میماند و به ریه منتقل نمیشود. به همین ترتیب، سلولهای ریه در استخوان یا سلولهای روده در مغز یافت نمیشوند. تنها استثنائاتی وجود دارد، مانند سلولهای خونی که میتوانند در سراسر بدن حرکت کنند.
اما سلولهای سرطانی از تومورها این محدودیتها را میشکنند. آنها بهصورت تخریبی در بافت اطراف رشد میکنند و در آنجا گسترش مییابند. بعضی از این سلولها از بافت خود جدا میشوند و حرکت میکنند.
این سلولهای توموری وارد رگهای خونی یا لنفاوی میشوند، منتقل میگردند و میتوانند به بافتهای دیگر نفوذ کنند. در آنجا برخی از آنها مستقر شده، تکثیر مییابند و میتوانند تومورهای ثانویهای از تومور اولیه ایجاد کنند. این نقاط ثانویه را متاستاز (از کلمه یونانی به معنی مهاجرت) یا Filiae (از لاتین filia به معنی دختر) مینامند.
متاستازها کجا و چه زمانی تشکیل میشوند؟
تومورها میتوانند به بافتهای مختلف بدن گسترش یابند. متاستازهایی که در اطراف تومور اولیه ایجاد میشوند، متاستازهای محلی، منطقهای یا ریجنرال نامیده میشوند و معمولاً در گرههای لنفاوی نزدیک تومور یافت میشوند. تومورهای ثانویهای که در بافتهای دورتر ایجاد میشوند، متاستازهای دور نامیده میشوند.
متاستازها میتوانند در زمانهای مختلفی از بیماری سرطان تشخیص داده شوند: در برخی بیماران، متاستازها از همان زمان تشخیص اولیه وجود دارند، در حالی که در برخی دیگر، این نقاط ثانویه در طول درمان اولیه یا حتی مدتی پس از برداشتن تومور اولیه ایجاد میشوند.
متاستازها چگونه شکل میگیرند؟
برای اینکه سلولهای سرطانی بتوانند متاستاز ایجاد کنند، باید موانع مختلفی را پشت سر بگذارند که معمولاً سلولها را در جایگاه خود نگه میدارند.
آنها باید بتوانند:
- از بافت اصلی خود جدا شوند،
- وارد رگهای خونی یا لنفاوی مجاور شوند،
- در داخل این رگها زنده بمانند،
- از رگها به بافت دیگر مهاجرت کنند،
- در بافت جدید زنده بمانند،
- تکثیر شوند
- تامین طولانیمدت مواد مغذی برای تومور ثانویه در حال رشد را تضمین کنند.
سلولهای سرطانی چگونه این مراحل را طی میکنند؟
۱. ترک بافت اصلی:
سلولهای توموری باید اتصالات قوی با سلولهای همسایه خود را از بین ببرند. برای این کار، آنها برنامههایی را فعال میکنند که معمولاً در دوران جنینی باعث مهاجرت سلولی میشوند.
سلولهای سرطانی بافتهای پوششی باید غشاء پایه (Basalmembran) که زیر آنها قرار دارد را نیز بشکنند. برای این کار، سلولها موادی تولید میکنند که این غشاء را حل میکنند یا سلولهای دیگر را تحریک میکنند تا آنزیمهای تجزیهکننده غشاء بسازند.
۲. ورود به رگها:
رگهای خونی معمولاً نفوذپذیری کمی دارند. برای ورود، سلولهای سرطانی باید دیواره رگ را نفوذپذیر کنند یا ایجاد رگهای جدید و کمچگال که نفوذپذیرتر هستند را تحریک نمایند. آنها میتوانند سلولهای ایمنی را جذب کنند تا در مهاجرت کمک کنند. رگهای لنفاوی از ابتدا نفوذپذیری بیشتری دارند، بنابراین ورود سلولها به آنها آسانتر است.
۳. زنده ماندن در رگها:
سلولها معمولاً برای زنده ماندن به سیگنالهای محیط اطراف نیاز دارند و در صورت نبود آنها، به شکل برنامهریزیشده میمیرند (مرگ سلولی برنامهریزیشده). سلولهای سرطانی مهاجر باید بدون این سیگنالها زنده بمانند.
همچنین در رگها تحت فشار مکانیکی جریان خون یا لنف قرار دارند و ممکن است توسط سیستم ایمنی شناسایی شوند. سلولهای توموری با پلاکتهای خون تعامل میکنند تا از آسیب و شناسایی توسط سیستم ایمنی محافظت شوند.
۴. خروج از رگها به بافت جدید:
برای ورود به بافتهای جدید، سلولهای سرطانی دوباره باید دیواره رگها را پشت سر بگذارند. اغلب از سلولهای ایمنی کمک میگیرند تا دیواره رگها نفوذپذیرتر شود.
۵. زنده ماندن و تکثیر در بافت جدید:
بافت جدید ویژگیهای متفاوتی نسبت به بافت اولیه دارد. سلولهای سرطانی برای زنده ماندن باید خود را وفق دهند. همچنین باید ویژگیهایی که برای مهاجرت ضروری بودند را از دست بدهند تا بتوانند دوباره تقسیم شوند و بافت جدید تشکیل دهند.
۶. تامین مواد مغذی برای تومور ثانویه:
با رشد متاستاز، مانند تومور اولیه نیاز به اکسیژن و مواد مغذی دارد. سلولهای توموری رشد رگهای خونی جدید را تحریک میکنند تا منابع مورد نیاز تومور ثانویه فراهم شود.
چگونه سلولهای سرطانی به سلولهای متاستازدهنده تبدیل میشوند؟
سلولهای توموری بسیار انعطاف پذیر هستند آنها میتوانند به سرعت خود را با شرایط جدید وفق دهند. دلیل این توانایی این است که اطلاعات ژنتیکی در بسیاری از سلولهای سرطانی پایدار نیست و سلولهای توموری به سرعت تغییر میکنند.
این تغییرات میتوانند باعث شوند ویژگیهای یک سلول تغییر کند. اگر این تغییر به سلول مزیت بدهد، برای مثال: زنده ماندن بدون تماس با سلولهای همسایه. میتواند یک گام مهم در مسیر متاستاز باشد. پژوهشگران تاکنون تنها بخشی از تغییراتی که سلولهای سرطانی برای متاستاز طی میکنند را درک کردهاند.
هنوز مشخص نیست:
- سلولهای سرطانی در چه مرحلهای از بیماری توموری توانایی متاستاز پیدا میکنند؟
- کدام ویژگیهای مولکولی برای سلولها واقعاً ضروری است تا بتوانند متاستاز دهند؟
- آیا فرآیندها در همه تومورها یکسان است؟
با توجه به دانش فعلی، آنچه واقعاً رخ میدهد ممکن است بین انواع مختلف تومورها یا حتی بین تومورهای مختلف یک نوع سرطان متفاوت باشد.
آیا همه سلولهای تومور اولیه قادر به ایجاد متاستاز هستند؟
فرآیند متاستاز چندان موفقیت آمیز نیست، تنها تعداد کمی از سلولهای توموری قادرند در بافتهای دیگر مستقر شوند. کارشناسان برآورد میکنند که حتی از میان سلولهایی که از تومور اولیه جدا شدهاند، تنها بخش بسیار کوچکی توانایی ایجاد متاستاز را دارد.
علت چیست؟
سلولها درون یک تومور با یکدیگر تفاوت دارند. احتمالاً تنها تعداد کمی از آنها قادر به ایجاد متاستاز هستند. این سلولها را “سلولهای آغازگر متاستاز” یا سلولهای بنیادی متاستاز مینامند. شواهد زیادی وجود دارد که نشان میدهد اینها همان سلولهای بنیادی تومور هستند. یعنی سلولهایی در تومور که رشد سرطان عمدتاً از آنها نشأت میگیرد. این سلولها میتوانند بهطور نامحدود تقسیم شوند و یک تومور کامل را شکل دهند.
این مشاهدات همچنین نشان میدهد چرا در عمل جراحی یا بیوپسی معمولاً خطر متاستاز قابل توجهی ایجاد نمیشود، حتی اگر در طول این اقدامات سلولهایی از تومور وارد خون یا بافت اطراف شوند، بیشتر آنها توانایی زنده ماندن و ایجاد تومور جدید را ندارند.
آیا سیستم ایمنی سلولهای متاستازدهنده را مقابله میکند؟
بهطور اصولی، سیستم ایمنی میتواند سلولهای سرطانی را شناسایی و نابود کند، هرچند این سلولها شبیه سلولهای سالم هستند، اما تفاوتهایی با آنها دارند. با این حال، سلولهای سرطانی میتوانند استراتژیهای فرار ایجاد کنند. بهعنوان مثال، سلولهای توموری که در بافتها قرار دارند، اغلب توسط سلولهای دیگر احاطه شدهاند که آنها را از شناسایی توسط سیستم ایمنی محافظت میکنند.
وقتی سلولهای سرطانی از بافت جدا شده و در بدن حرکت میکنند، این حفاظت وجود ندارد. به همین دلیل، آنها بهشدت در معرض شناسایی و نابودی توسط سیستم ایمنی قرار دارند. این یکی از دلایلی است که بیشتر سلولهای سرطانی مهاجر نمیتوانند سفر خود در رگهای خونی یا لنفی را زنده بمانند.
سلولهای سرطانی میتوانند خود را مخفی کنند
برخی از سلولهای سرطانی مهاجر این مانع را با استتار بهعنوان سلولهای ایمنی در حال حرکت پشت سر میگذارند. آنها این کار را با تولید مولکولهای سطحی ویژه سلولهای مهاجر انجام میدهند. یا گاهی سطح خود را با پلاکتهای خون میپوشانند تا بهعنوان سلول خارجی شناسایی نشوند. به این ترتیب، از کنترل سیستم ایمنی فرار میکنند.
سلولهای توموری خوابیده: متاستاز پس از دوره بدون تومور
در برخی بیماران، سالها پس از درمان، هنوز متاستاز ایجاد میشود حتی اگر تومور اولیه بهطور کامل برداشته شده باشد. این موضوع نشان میدهد که احتمالاً در زمان تشخیص اولیه، سلولهای توموری پراکنده در بدن وجود داشتهاند. این سلولها در بدن زنده مانده و پس از مدتی طولانی، با وجود درمان، تومورهای ثانویه قابل مشاهده ایجاد کردهاند.
سلولهای سرطانی چگونه این کار را انجام میدهند؟
- برخی سلولهای توموری میتوانند در حالت غیرفعال در بافتها زنده بمانند، بدون آنکه تقسیم شوند. گاهی اوقات نیز تومورهای خوابیده وجود دارند: متاستازهای بسیار کوچک و غیرقابل مشاهده که رشد نمیکنند، زیرا تعداد سلولهایی که میمیرند با تعداد سلولهای تازه تولید شده برابر است.
هنوز مشخص نیست که سلولهای سرطانی یا تومورهای کوچک چه زمانی وارد چنین مرحلهای میشوند و چگونه از آن خارج میشوند. همچنین دلیل این که در برخی انواع سرطان پس از سالها یا حتی دههها عود رخ میدهد، در حالی که انواع دیگر سرطان عمدتاً در ماهها یا سالهای اولیه پس از درمان اولیه متاستاز میدهند، هنوز نامعلوم است.
ریه، کبد، استخوان: سرطان به کجا گسترش مییابد؟
تومورها اصولاً میتوانند به بافتهای مختلف بدن منتشر شوند. با این حال، در بسیاری از انواع سرطان، اندامها و نواحی خاصی وجود دارند که تومور بیشتر به آنها تمایل دارد.
بهعنوان مثال، در بیماران مبتلا به سرطان پستان، سلولهای توموری ابتدا معمولاً در گرههای لنفاوی اطراف یافت میشوند. اگر بیماری پیشرفت کند، در بسیاری از زنان متاستاز استخوانی ایجاد میشود. در بیماران مبتلا به سرطان روده، متاستازهای دورتر عمدتاً در کبد شکل میگیرند. در برخی بیماران، متاستازها ممکن است در چندین اندام ظاهر شوند.
علت چیست؟
دانشمندان بر این باورند که هم ویژگیهای سلولهای توموری و هم شرایط بافت هدف در فرآیند متاستاز نقش دارند. سلولهای سرطانی میتوانند شرایط در بافت هدف را تغییر دهند تا جایگیری و رشد خود را تسهیل کنند.
به این ناحیهای از بافت که برای رشد سلولهای توموری مناسب است، “نیچه پیش متاستازی” گفته میشود. همچنین مسیرهای انتقال سلولها اهمیت دارند: سلولهای توموری از طریق سیستم لنفاوی یا جریان خون در بدن پخش میشوند.
انتشار سلولهای سرطانی از طریق مسیرهای مختلف
انتشار از طریق لنف (لنفوژن):
وقتی سلولهای سرطانی به مسیرهای لنفی بافتی که در آن شکل گرفتهاند مهاجرت میکنند، ابتدا در گرههای لنفاوی نزدیک و منطقهای مستقر میشوند. پزشکان این وضعیت را درگیری گره لنفاوی مینامند. از آنجا که سیستم لنفاوی با وریدهای بزرگ مرتبط است، سلولهای توموری میتوانند از این مسیر وارد جریان خون شوند.
انتشار از طریق خون (هماتوژن):
برخی سلولهای توموری مستقیماً وارد رگهای خونی تغذیهکننده تومور میشوند. در نتیجه، متاستازهای دور در مناطقی شکل میگیرند که سلولها از طریق خون ابتدا به آنها میرسند. بهعنوان مثال، سرطان روده عمدتاً به کبد گسترش مییابد، زیرا خون خروجی از روده ابتدا به کبد جریان دارد.
انتشار از طریق حفره بدن (کاوِتاری):
گاهی سلولهای توموری مستقیماً از تومور اولیه به حفرههای بدن پخش میشوند. این موضوع در سرطانهای شکمی باعث درگیری صفاق یا ایجاد متاستازهای چکهای یا چسبنده در سایر اندامهای شکم میشود.
پیشبینی مسیر و نتیجهی احتمالی یک بیماری: متاستازها چقدر خطرناک هستند؟
در مورد متاستازهای گره لنفاوی نزدیک به تومور، معمولاً آنها بهعنوان نشانهای از پیشرفت شدید بیماری در نظر گرفته نمیشوند. درمان در این موارد با هدف شفا انجام میشود و به همین دلیل بهتر است به آنها درگیری گره لنفاوی گفته شود.
اما متاستازهای دور نشاندهنده پیشرفت بیماری هستند: زمانی که سرطان منتشر شده باشد، بسیاری از بیماران باید انتظار داشته باشند که بیماری ممکن است برای مدتی متوقف شود، اما در اکثر موارد شفای کامل امکانپذیر نیست.
سرعت پیشرفت سرطان در هر فرد به شرایط شخصی او بستگی دارد، از جمله:
-
نوع تومور و ویژگیهای بیولوژیک آن
-
تعداد و اندازه متاستازها
-
تأثیر آنها بر عملکرد اندامهای حیاتی
- اینکه چند اندام درگیر هستند یا فقط یکی
به عنوان فرد مبتلا، بسیار مهم است که با پزشکان خود درباره پیشآگهی شخصی خود صحبت کنید. اطلاعات عمومی موجود در اینترنت نمیتواند جایگزین این گفتوگو شود، زیرا پزشکان با در اختیار داشتن تمام اطلاعات، بهترین ارزیابی از وضعیت شما را ارائه میدهند.
درمان بیماران مبتلا به متاستاز
برای بیماران مبتلا به متاستاز، روشهای مختلف درمانی وجود دارد. اگر شفای کامل احتمال کمی داشته باشد، پزشکان از درمان حمایتی (پالیاکتیو) صحبت میکنند. هدف این درمانها کند کردن پیشرفت بیماری و کاهش یا کنترل علائم ناراحتکننده است.
بیشتر بیماران درمان سیستمیک دریافت میکنند که در کل بدن اثر میکند. این روش به پزشکان اجازه میدهد تا همه متاستازها را همزمان درمان کنند، حتی آنهایی که هنوز کوچک و غیرقابل مشاهده هستند.
این درمانها میتوانند شامل موارد زیر باشند:
- شیمیدرمانی
- هورموندرمانی
- ایمونوتراپی (درمان با استفاده از سیستم ایمنی)
- درمان با داروهای هدفمند
همچنین بخوانید: فرق شیمی درمانی و پرتو درمانی در درمان سرطان
برخی بیماران نیز ترکیبی از چند دارو را دریافت میکنند تا اثربخشی درمان افزایش یابد. همچنین امکان دارد که بیماران دارای متاستازهای منفرد یا محدود تحت جراحی یا پرتو درمانی قرار بگیرند. برخی متاستازهای منفرد را میتوان با روشهای موضعی یا منطقهای از بین برد، مانند گرما درمانی (ترموابلاسیون) یا سرما درمانی (کریوتراپی). در درمان حمایتی (پالیاکتیو) همچنین شامل کنترل درد و سایر علائمی است که بیماری پیشرفته سرطان ایجاد میکند.
در مراحل پیشرفته سرطان، اغلب استاندارد مشخصی برای درمان وجود ندارد. این که کدام درمان برای وضعیت شخصی شما مناسبتر است و آیا شرکت در یک مطالعه بالینی مفید خواهد بود، باید با مشورت پزشکان خود تصمیمگیری شود.