درد شکم: علل، نشانه‌ها و راهکارهای درمانی که باید بدانید

درد شکم یکی از رایج‌ترین مشکلاتی است که تقریباً همه افراد در طول زندگی چندین بار تجربه می‌کنند. این درد می‌تواند از یک ناراحتی جزئی و گذرا تا نشانه‌ای از بیماری‌های جدی متغیر باشد. مکان، شدت و نوع درد، همراه با علائم دیگر، می‌توانند سرنخ مهمی برای یافتن علت آن باشند. در این مقاله، به بررسی انواع شکم درد، علل شایع و جدی، نشانه‌هایی که نیاز به مراجعه فوری به پزشک دارند، و راهکارهای درمانی و خانگی می‌پردازیم تا بتوانید سلامت خود را بهتر مدیریت کنید و در مواجهه با ناراحتی ناحیه شکمی، تصمیم‌های آگاهانه‌تری بگیرید.

درد شکم چیست؟

درد شکم به احساس ناراحتی یا حس‌های ناخوشایندی گفته می‌شود که در ناحیه شکم تجربه می‌کنید. تقریباً همه افراد در مقطعی از زندگی خود دچار دل‌درد می‌شوند.

بیشتر علل درد در این ناحیه جای نگرانی ندارند و پزشک می‌تواند به‌راحتی آن‌ها را تشخیص داده و درمان کند. اما گاهی اوقات این درد می‌تواند نشانه‌ای از یک بیماری جدی باشد که نیاز به مراقبت پزشکی دارد.

انواع درد شکم

درد شکم بر اساس سرعت شروع و مدت زمانی که ادامه دارد، به چند نوع تقسیم می‌شود:

حاد (Acute): شکم درد حاد طی چند ساعت یا چند روز شروع می‌شود و ممکن است با علائم دیگری همراه باشد. این نوع درد بسیار شایع است و معمولاً جای نگرانی زیادی ندارد. برای مثال ممکن است به دلیل تجمع گاز ایجاد شود. اما اگر درد شدیدی ناگهانی بروز کند، احتمال دارد ناشی از یک مشکل جدی مانند آپاندیسیت باشد که نیاز به مراجعه فوری به اورژانس دارد.

مزمن (Chronic): این نوع درد ۳ ماه یا بیشتر ادامه پیدا می‌کند و ممکن است به‌طور متناوب ظاهر و ناپدید شود. درد شکم مزمن اغلب همراه با علائم دیگری بروز می‌کند که بسته به علت درد متفاوت است. به‌عنوان مثال، اگر دچار بیماری التهابی روده مانند بیماری کرون باشید، ممکن است علاوه بر درد، اسهال مزمن هم داشته باشید.

پیشرونده (Progressive): این نوع درد شکم به مرور زمان بدتر می‌شود و معمولاً علائم دیگری هم همراه آن ظاهر می‌گردند. نوع این علائم بستگی به علت درد دارد. درد پیشرونده اغلب نشانه‌ای از یک بیماری جدی است، از جمله بیماری کرون یا انواع مختلف سرطان.

قولنجی (Colicky): این نوع درد در ناحیه شکم به‌صورت موجی ایجاد می‌شود و به‌طور ناگهانی شروع و متوقف می‌گردد. اغلب بسیار شدید است. سنگ کلیه یکی از علل رایج ایجاد این نوع درد می‌باشد.

علل درد شکم

چه درد خفیف داشته باشید و چه گرفتگی شدید، درد شکم می‌تواند دلایل متعددی داشته باشد.

به خاطر داشته باشید که بیشتر علل شکم درد جدی نیستند و معمولاً خودبه‌خود برطرف می‌شوند. از جمله این موارد می‌توان به سوءهاضمه، یبوست، ویروس معده و گرفتگی‌های قاعدگی اشاره کرد. با این حال، اگر دلیل درد را نمی‌دانید، درد برطرف نمی‌شود یا بسیار شدید است، باید به پزشک مراجعه کنید. همچنین در صورت بروز ل درد در دوران بارداری یا بعد از آسیب‌دیدگی، مراجعه به پزشک ضروری است. علاوه بر این، اگر همراه با دل درد علائم زیر را دارید، باید با پزشک تماس بگیرید:

• تب مداوم

• تهوع یا استفراغ مداوم

• وجود خون در مدفوع، ادرار یا استفراغ

• تورم و حساسیت شکم هنگام لمس

• زردی چشم‌ها و پوست (یرقان)

• درد در سایر قسمت‌های بدن

• تنگی نفس

• علائمی که با فعالیت بدنی بدتر می‌شوند

شایع‌ترین علل درد شکم را می‌توان در چند دسته تقسیم کرد:

درد ناشی از مشکلات گوارشی:

• سوءهاضمه

• درد ناشی از گاز معده

• یبوست

• اسهال

• آلرژی‌ها و حساسیت‌های غذایی

• مسمومیت غذایی

درد ناشی از التهاب:

• آنفولانزای معده (گاستروانتریت ویروسی)

• زخم معده (پپتیک اولسر)

• بیماری رفلاکس معده به مری (GERD یا رفلاکس اسید مزمن)

• عفونت مجاری ادراری (UTI)

دردهای تولیدمثلی در افراد دارای رحم:

• گرفتگی‌های قاعدگی

• درد ناشی از تخمک‌گذاری

• گرفتگی شکم بدون پریود

• بیماری‌های زنان

دلایل کمتر شایع اما جدی‌تر درد شکم شامل:

• آپاندیسیت

• دیورتیکولیت

• سنگ‌های کیسه صفرا

• التهاب کیسه صفرا (کوله‌سیستیت)

• هپاتیت (از جمله هپاتیت الکلی، سمی، ویروسی، متابولیک و خودایمنی)

• برخی سرطان‌ها مانند سرطان روده بزرگ و راست‌روده، معده، کیسه صفرا، پانکراس، روده بزرگ، تخمدان، رحم و کبد

• مشکلات مجرای صفراوی (سرطان، سنگ یا تنگی مجرا)

• سنگ کلیه

• عفونت کلیه

• زخم‌ها (مثل زخم معده و زخم دوازدهه)

• پانکراتیت (التهاب پانکراس)

• گاستریت (التهاب دیواره معده)

• سندرم روده تحریک‌پذیر (IBS)

• بیماری‌های التهابی روده مانند کرون و کولیت اولسراتیو

• انسداد روده

• آنوریسم آئورت شکمی

• فتق

• سکته قلبی

• آنژین (درد ناشی از کاهش خون‌رسانی قلب)

• آمبولی ریه

• ذات‌الریه (پنومونی)

• کاهش خون‌رسانی به روده‌ها به دلیل انسداد رگ خونی (ایسکمی مزانتریک)

• بارداری خارج رحمی (وقتی تخمک بارورشده خارج از رحم، مثلاً در لوله فالوپ رشد کند)

درد شکم و بارداری

درد شکم در بارداری می‌تواند بخشی طبیعی (اما ناخوشایند) از بارداری باشد و معمولاً جای نگرانی ندارد. با این حال، برخی انواع درد نیاز به توجه پزشکی دارند.

علل شایع اما بی‌خطر دل درد در بارداری شامل:

• درد رباط گرد (Round ligament pain): این درد می‌تواند تیز و تیرکشنده یا مبهم و طولانی‌مدت باشد. معمولاً در اثر رشد رحم و کشیده شدن دو رباطی که رحم را به کشاله ران متصل می‌کنند ایجاد می‌شود. این درد بیشتر در سه‌ماهه دوم بارداری دیده می‌شود.

• گاز و یبوست: هورمون پروژسترون که در دوران بارداری ترشح می‌شود، می‌تواند روند گوارش را کند کرده و باعث تجمع گاز و یبوست شود. نوشیدن آب کافی، مصرف فیبر بالا در رژیم غذایی، ورزش و استفاده از نرم‌کننده‌های مدفوع می‌تواند کمک‌کننده باشد.

• انقباضات براکستون-هیکس (Braxton-Hicks contractions): این انقباضات باعث سفت شدن عضلات شکم یا احساس سختی و سفتی شکم می‌شوند. شدت آن‌ها کمتر از انقباضات واقعی زایمان است و معمولاً خطرناک نیستند. نوشیدن آب کافی می‌تواند به کاهش آن‌ها کمک کند.

اما درد شکم در بارداری می‌تواند نشانه‌ی یک مشکل جدی باشد که نیاز به توجه پزشکی فوری دارد، از جمله:

• بارداری خارج رحمی: زمانی رخ می‌دهد که تخمک بارورشده به جای رحم، در لوله فالوپ یا جای دیگری لانه‌گزینی کند. گرچه نادر است، اما می‌تواند باعث درد شدید و خونریزی شود. معمولاً بین هفته‌های ۶ تا ۱۰ بارداری رخ می‌دهد.

• جداشدگی جفت (Placental abruption): هنگامی اتفاق می‌افتد که جفت پیش از تولد از رحم جدا شود. این وضعیت تهدیدکننده زندگی است و درد مداوم ایجاد می‌کند. ممکن است همراه با نشت خون، پاره شدن زودهنگام کیسه آب، کمردرد و حساسیت شکم باشد.

• سقط جنین: علاوه بر درد شکم، ممکن است کمردرد خفیف تا شدید، انقباضات واقعی، خونریزی قرمز روشن یا قهوه‌ای (با یا بدون گرفتگی)، دفع بافت یا لخته از واژن و کاهش ناگهانی علائم بارداری ایجاد شود.

• عفونت مجاری ادراری (UTI): این عفونت می‌تواند باعث درد در پایین شکم و همچنین احساس سوزش هنگام ادرار شود. اگر درد به کمر، پهلوها یا بالای لگن گسترش یابد، احتمال دارد عفونت به کلیه رسیده باشد و نیاز به مراقبت فوری پزشکی دارد. سایر علائم شامل تب، تهوع، تعریق یا لرز هستند.

• پره‌اکلامپسی (Preeclampsia): این عارضه معمولاً باعث درد در قسمت بالای شکم (اغلب زیر دنده‌های سمت راست) می‌شود. علائم دیگری مانند تهوع، استفراغ و احساس فشار شکمی نیز ممکن است وجود داشته باشد. آزمایش‌ها معمولاً فشار خون بالا و وجود پروتئین در ادرار را نشان می‌دهند.

درد شکم بعد از غذا خوردن

دلایل مختلفی وجود دارد که ممکن است باعث دل درد پس از خوردن غذا شوند، از جمله:

• سوءهاضمه (Indigestion): پرخوری، خیلی سریع غذا خوردن یا مصرف غذاهای چرب می‌تواند باعث سوءهاضمه شود. این حالت معمولاً با درد در قسمت میانی و بالای شکم، احساس سوزش، و حس سیری زودهنگام یا طولانی همراه است. همچنین ممکن است گاز معده، یبوست و تهوع هم ایجاد شود.

• گاز و درد ناشی از گاز: به طور طبیعی در فرآیند هضم، گاز از بدن دفع می‌شود. اما اگر مقدار زیادی گاز در دستگاه گوارش جمع شود، ممکن است در شکم گیر کرده و باعث درد شود. غذاهای پر فیبر، بلعیدن هوای زیاد هنگام غذا خوردن یا نوشیدن (مثلاً هنگام صحبت کردن)، عفونت‌ها و مشکلات گوارشی مثل سندرم روده تحریک‌پذیر یا عدم تحمل لاکتوز می‌توانند باعث افزایش گاز شوند.

• یبوست (Constipation): زمانی رخ می‌دهد که مدفوع نتواند به‌راحتی از دستگاه گوارش عبور کند. این حالت می‌تواند درد شکم ایجاد کند. دلایل غذایی یبوست شامل مصرف زیاد پنیر یا شیر، کمبود فیبر در رژیم غذایی و ننوشیدن آب کافی هستند.

• اسهال (Diarrhea): علاوه بر رفت‌وآمد مکرر به دستشویی، اسهال می‌تواند گرفتگی‌های دردناک شکمی ایجاد کند. اگر بعد از غذا دچار اسهال شوید، ممکن است ناشی از مسمومیت غذایی باشد. سایر علل اسهال شامل عدم تحمل لاکتوز، بیماری سلیاک و حساسیت به برخی شیرین‌کننده‌ها مانند فروکتوز موجود در عسل است.

• عدم تحمل یا حساسیت غذایی (Food intolerances or sensitivities): اگر بدن شما در هضم برخی غذاها مشکل داشته باشد و آن‌ها را مصرف کنید، ممکن است دچار دل درد و علائم ناخوشایند دیگر شوید. یکی از مثال‌های رایج، عدم تحمل لاکتوز است که نیاز به پرهیز از محصولات لبنی مانند شیر دارد.

• مسمومیت غذایی (Food poisoning): زمانی اتفاق می‌افتد که غذایی آلوده به میکروارگانیسم‌های بیماری‌زا (باکتری‌ها، قارچ‌ها، انگل‌ها یا ویروس‌ها) مصرف کنید. درد شکم یکی از نشانه‌های ناخوشایند مسمومیت غذایی است و معمولاً همراه با علائم دیگری ظاهر می‌شود.

درد شکم در سمت چپ

محل شکم درد می‌تواند سرنخی برای یافتن علت آن باشد. اگر درد در قسمت پایین سمت چپ شکم ایجاد شود، شایع‌ترین علت آن دیورتیکولیت روده بزرگ است. این بیماری یکی از عوارض دیورتیکولوز محسوب می‌شود؛ وضعیتی که در آن کیسه‌های کوچکی در دیواره روده‌ها تشکیل می‌شوند. وقتی این کیسه‌ها ملتهب شوند (دیورتیکولیت)، معمولاً درد شدیدی در شکم ایجاد می‌گردد. همچنین سندرم روده تحریک‌پذیر (IBS) هم می‌تواند درد در پایین شکم سمت چپ ایجاد کند.

درد در قسمت بالای سمت چپ شکم می‌تواند دلایل متعددی داشته باشد، از جمله:

• التهاب پانکراس (پانکراتیت)

• سرطان پانکراس

• بزرگی طحال (اسپلنومگالی)

• التهاب دیواره معده (گاستریت)

• زخم معده

• رفلاکس صفراوی

• سرطان معده

• عفونت کلیه

• سنگ کلیه

همچنین درد در این ناحیه می‌تواند منشأیی از قفسه سینه داشته باشد، مانند:

• سوزش معده

• آنژین (درد قفسه سینه ناشی از بیماری عروق کرونر قلب)

• درد قفسه سینه غیر قلبی

• سکته قلبی

• التهاب پرده قلب (پریکاردیت)

• ذات‌الریه (پنومونی)

• التهاب پرده ریه (پلوریت یا پلورزی)

• آمبولی ریه

• تفاوت درد معده و حمله قلبی: چگونه علائم را تشخیص دهیم

درد شکم در سمت راست

اگر درد در قسمت پایین سمت راست شکم باشد، می‌تواند به مشکلات مربوط به آپاندیس اشاره داشته باشد؛ مانند آپاندیسیت یا در موارد نادر، سرطان آپاندیس.

در قسمت بالای سمت راست شکم اندام‌های مهمی مانند کبد، کلیه راست و کیسه صفرا قرار دارند. علل جدی درد در این ناحیه می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

• هپاتیت (از جمله هپاتیت الکلی، سمی، ویروسی، متابولیک و خودایمنی)

• سنگ‌های صفراوی

• بیماری‌های کبدی، از جمله سرطان کبد

• سرطان کیسه صفرا

• التهاب کیسه صفرا (کوله‌سیستیت)

• عفونت کلیه

• سنگ کلیه

• زخم دوازدهه (Duodenal ulcer)

• انسداد روده بزرگ

درد شکم که می‌آید و می‌رود

اگر دچار درد شکم مزمن یا طولانی‌مدت باشید، این درد ممکن است بیاید و برود بدون اینکه در طول زمان بدتر شود. برخی از بیماری‌هایی که می‌توانند باعث دل درد مزمن شوند عبارت‌اند از:

• بیماری سلیاک

• سنگ‌های صفراوی

• گاستریت (التهاب دیواره معده)

• بیماری رفلاکس معده به مری (GERD)

• فتق

• سندرم روده تحریک‌پذیر (IBS)

• کیست تخمدان

• زخم معده

• کولیت اولسراتیو (نوعی بیماری التهابی روده)

همچنین ممکن است دچار درد شکمی قولنجی شوید؛ دردی که به صورت موجی می‌آید و می‌رود و اغلب شدید است. علل شایع آن شامل مشکلات کلیوی و سنگ صفراوی می‌باشند.

درد شکم عودکننده (Recurrent Abdominal Pain):

اگر در طول ۳ ماه دست‌کم سه بار دل‌درد داشته باشید و این درد آن‌قدر شدید باشد که مانع انجام فعالیت‌های روزمره شود، پزشکان آن را «درد شکم عودکننده» می‌نامند.

علائم شکم درد عودکننده:

• شدت و نوع درد در افراد مختلف متفاوت است. ممکن است درد به طور ناگهانی شروع و متوقف شود یا به طور مداوم ادامه یابد.

• برخی افراد آن را به‌صورت یک درد مبهم در شکم توصیف می‌کنند، در حالی که دیگران گرفتگی‌های تیز و شدید دارند.

• علاوه بر درد، علائمی مانند اسهال یا استفراغ نیز ممکن است وجود داشته باشد.

چه زمانی برای درد شکم باید به پزشک مراجعه کرد؟

اگر شکم درد شما شدید، مداوم یا تکرارشونده است، باید با پزشک صحبت کنید.

• اگر درد شکم به دنبال آسیب‌دیدگی اخیر یا همراه با درد قفسه سینه ایجاد شد، باید فوراً با اورژانس (۹۱۱) تماس بگیرید.

همچنین در صورتی که دل درد همراه با علائم زیر باشد، باید سریعاً با پزشک تماس بگیرید:

• ناتوانی در نگه‌داشتن غذا یا مایعات برای بیش از دو روز

• نشانه‌های کم‌آبی بدن، مانند کاهش دفعات ادرار، ادرار تیره‌رنگ یا تشنگی شدید

• ناتوانی در دفع مدفوع، به‌ویژه اگر همراه با استفراغ باشد

• درد یا سوزش هنگام ادرار یا نیاز مکرر به ادرار کردن

مواردی که نیازمند توجه فوری پزشکی هستند:

اگر علاوه بر درد شکم علائم زیر را تجربه کردید، باید سریعاً به دنبال مراقبت پزشکی باشید:

• استفراغ خونی

• مدفوع خونی یا سیاه‌رنگ و قیری

• مشکل در تنفس

• استفراغ مداوم

• تورم شکم

• زردی پوست (یرقان)

• بارداری

• کاهش وزن بدون دلیل

درد شکم و حالت تهوع

این دو علامت اغلب با هم ظاهر می‌شوند. اگر این حالت‌ها ادامه‌دار باشند، باید به پزشک مراجعه کنید. برخی از شرایطی که می‌توانند باعث شکم درد و حالت تهوع همزمان شوند، شامل موارد زیر هستند:

• دیورتیکولیت

• مسمومیت غذایی

• عدم تحمل برخی غذاها، مانند عدم تحمل لاکتوز

• مشکلات گوارشی از جمله یبوست، اسهال و سوءهاضمه

• کاهش خون‌رسانی به روده‌ها به دلیل انسداد رگ خونی (ایسکمی مزانتریک)

• زخم معده یا دوازدهه

• التهاب پانکراس (پانکراتیت)

• هپاتیت

• پره‌اکلامپسی

• عفونت مجاری ادراری (UTI)

• آنفولانزای معده (گاستروانتریت ویروسی)

تشخیص درد شکم

با توجه به تعداد زیاد علل احتمالی، پزشک یک معاینه فیزیکی کامل انجام می‌دهد و درباره علائم شما سؤال می‌کند. همچنین نوع درد اهمیت دارد؛ آیا درد شدید و تیرکشنده است یا مبهم و خفیف؟

سؤالاتی که پزشک ممکن است بپرسد:

• آیا درد در کل شکم است یا در یک ناحیه خاص؟

• درد چه زمانی ایجاد می‌شود؟ همیشه یا بیشتر صبح یا شب؟

• اگر درد می‌آید و می‌رود، هر بار چه مدت طول می‌کشد؟

• آیا بعد از خوردن برخی غذاها یا نوشیدن الکل درد ایجاد می‌شود؟

• آیا در زمان قاعدگی درد دارید؟

• درد چه مدتی است که ادامه دارد؟

• آیا درد گاهی به پایین کمر، شانه، کشاله ران یا باسن منتقل می‌شود؟

• آیا دارو یا مکمل‌های گیاهی مصرف می‌کنید؟

• آیا باردار هستید؟

• آیا فعالیت یا حالت خاصی درد را کاهش یا افزایش می‌دهد؟

• آیا اخیراً آسیب‌دیدگی داشته‌اید؟

پس از معاینه و پاسخ به سؤالات، ممکن است نیاز به انجام تست‌های تشخیصی برای یافتن علت درد باشد. این تست‌ها می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• آزمایش مدفوع یا ادرار

• آزمایش خون

• بلع یا تنقیه باریوم

• کولونوسکوپی یا سیگموئیدوسکوپی

• سی‌تی اسکن

• سونوگرافی

• اندوسکوپی فوقانی

• عکس‌برداری با اشعه ایکس

درمان درد شکم

درمان درد شکم بستگی به علت آن دارد و ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• داروهایی برای کاهش التهاب، پیشگیری از رفلاکس اسید یا درمان زخم‌ها و عفونت‌ها

• جراحی برای رفع مشکل یک اندام

• داروهای مسکن بدون نسخه مانند آسپرین و ایبوپروفن می‌توانند معده را تحریک کرده و شکم درد را بدتر کنند. بنابراین بدون تشخیص پزشک از مصرف آن‌ها خودداری کنید.

راهکارهای خانگی برای درد شکم

برخی تغییرات در رژیم غذایی و سبک زندگی می‌توانند به کاهش دل درد ناشی از گاز و سوءهاضمه کمک کنند:

• وعده‌های غذایی کوچک‌تر و با دفعات بیشتر مصرف کنید

• آهسته غذا بخورید

• غذا را خوب بجوید

• نوشیدنی‌ها را در دمای اتاق مصرف کنید

• از غذاهایی که ایجاد گاز یا سوءهاضمه می‌کنند، پرهیز کنید

• استفاده از لباس مناسب افراد دارای نفخ شکم

• استرس خود را مدیریت کنید

• مصرف الکل و کافئین را محدود کنید

• بعد از غذا صاف بنشینید

• فعالیت بدنی منظم داشته باشید و بعد از غذا کمی پیاده‌روی کنید.

 

جمع‌بندی

درد شکم می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد. در بیشتر موارد، درد جدی نیست و خودبه‌خود برطرف می‌شود. اما درد پایدار، شدید یا بدون دلیل مشخص می‌تواند نگران‌کننده باشد و نیاز به درمان داشته باشد. بهترین راهکار این است که تشخیص و درمان را به پزشک بسپارید.

سؤالات متداول درباره درد شکم

محل درد شکم چه چیزی را به ما می‌گوید؟

محل درد سرنخی از علت آن ارائه می‌دهد. به عنوان مثال، آپاندیس در پایین سمت راست شکم قرار دارد، بنابراین درد در این ناحیه می‌تواند نشان‌دهنده آپاندیسیت باشد که نیاز به جراحی فوری دارد.

تفاوت بین درد معده و درد شکم چیست؟

معده تنها یکی از اندام‌های داخل شکم است و در بالای شکم سمت چپ قرار دارد. درد معده محدود به همین ناحیه است، اما درد شکم می‌تواند در هر جای شکم، یعنی ناحیه بین قفسه سینه و لگن، احساس شود.