کیسه صفرا (Vesica biliaris) یک عضو توخالی و منفرد در قسمت بالای شکم است که وظیفه آن ذخیره و غلیظ کردن صفرای تولید شده در کبد میباشد. این عضو در فوسای کیسه صفرا (حفره کیسه صفرا) و درست زیر کبد قرار دارد، طول آن تقریباً ۸ تا ۱۲ سانتیمتر و عرض آن حدود ۴ تا ۵ سانتیمتر است.
به ویژه سنگهای کیسه صفرا (Cholezystolithiasis) و التهاب کیسه صفرا (Cholezystitis) از جمله بیماریهای بالینی مهم و شایع هستند. در این مقاله به این بیماریهای کیسه صفرا و همچنین انواع مختلف تومورهای کیسه صفرا بهطور مفصل پرداخته خواهد شد.
سنگ کیسه صفرا
سنگها در کیسه صفرا (سنگهای صفراوی) بسیار شایع هستند. تقریباً ۵٪ از افراد میانسال و حدود ۳۰٪ از افراد بالای ۵۰ سال دارای چنین سنگ کیسه صفرا هستند. در افراد بالای ۷۰ سال، این نسبت حتی بیش از ۵۰٪ است. زنان تقریباً ۱٫۵ تا ۲ برابر بیشتر از مردان مبتلا میشوند و در صورتی که سابقه سنگ کیسه صفرا در خانواده وجود داشته باشد، احتمال ابتلا به همان میزان افزایش مییابد.
در اکثر موارد، سنگهای کیسه صفرا بدون علامت هستند. در صورتی که علامتدار شوند، معمولاً منجر به حملات درد قابل تشخیص با مدت زمان حدود ۱۵ دقیقه تا چند ساعت میشوند که اغلب با تهوع و/یا استفراغ همراه هستند.
این علائم معمولاً ناشی از سنگی است که مجاری صفراوی را مسدود کرده یا از آن عبور میکند (Choledocholithiasis). سنگهای کوچک هنگام خروج گاهی درد شدیدی ایجاد میکنند، در حالی که سنگهای بزرگ معمولاً از کیسه صفرا خارج نمیشوند و در همانجا باقی میمانند. درد در این موارد میتواند ناشی از گیر کردن لبهها یا نوکهای سنگ در مخاط دیواره کیسه صفرا باشد.
اندازه سنگ هیچ ارتباط مستقیمی با شدت دردی که ایجاد میکند ندارد. همچنین ممکن است علائم غیرخاصی مانند احساس سیری، فشار بدون درد، یا عدم تحمل غذاهای سنگین و نفاخ ایجاد شود.
در مواردی که سنگهای کیسه صفرا علامتدار هستند، درمان انتخابی برداشتن کیسه صفرا (کولهسیستکتومی) است. سنگهای بدون علامت معمولاً جراحی نمیشوند و به صورت منظم با سونوگرافی کنترل میشوند. در صورتی که اندازه و ویژگیهای سنگ تغییر نکند و علائم جدیدی ظاهر نشود، فقط روند پیگیری ادامه مییابد و جراحی انجام نمیشود.
هیدروپس کیسه صفرا
در زمینه وجود سنگهای مجرای صفراوی (Choledocholithiasis) یا تغییرات زخمی، مثلاً ناشی از التهاب، ممکن است مسیر جریان صفرا مسدود شود و دیواره کیسه صفرا کشیده شود (هیدروپس کیسه صفرا). این وضعیت میتواند با درد همراه باشد و به صورت حاد، متناوب یا مزمن بروز کند.
اغلب هیدروپس کیسه صفرا اولین علامت سنگهای صفراوی است. در موارد نادر، تومورها نیز میتوانند جریان صفرا را مسدود کنند. چون علت اصلی اغلب سنگها هستند، در چنین مواردی برداشتن کیسه صفرا درمان انتخابی محسوب میشود.
التهاب کیسه صفرا (Cholezystitis)
یکی از بیماریهای کیسه صفرا، التهاب کیسه صفرا است. این بیماری میتواند در طول زمان منجر به کلسیفیکاسیون و فیبروز واکنشی شود. در فیبروز، تعداد فیبروبلاستها به طور قابل توجهی افزایش مییابد که در نتیجه باعث ضخیم شدن دیواره کیسه صفرا میشود و اصطلاحاً به آن کیسه صفرا پرسلانی گفته میشود.
التهاب حاد کیسه صفرا (Akute Cholezystitis)
التهاب حاد کیسه صفرا تقریباً ۹۵٪ از افرادی که سنگ کیسه صفرا دارند را درگیر میکند. حدود ۲۰٪ از افرادی که سنگ دارند، دچار التهاب حاد میشوند.
از نظر پاتوفیزیولوژیک، ایسکمی ناشی از انسداد دیواره نقش اصلی را دارد. مخاط کیسه صفرا آسیب پذیر میشود و ممکن است منجر به فرسایش ناشی از فشار یا آسیب دیواره به دلیل تماس مستقیم با صفرا گردد. هنوز مشخص نیست که باکتریها چه نقش مهمی دارند. در موارد بسیار نادر، باقیماندن Salmonella typhi میتواند منجر به التهاب حاد شود.
به دلیل آسیب مکانیکی و سمی ناشی از صفرا، ضخیم شدن ادمی دیواره کیسه صفرا رخ میدهد. دیواره کیسه صفرا ممکن است پاره شود یا حتی بدون پارگی نسبت به صفرا نفوذپذیر گردد. خطر ایجاد پریتونیت صفراوی یا حتی پارگی آزاد وجود دارد.
در معاینه بالینی، فشار روی ناحیه کیسه صفرا معمولاً باعث توقف نفس به دلیل درد شدید میشود که به آن علامت مورفی گفته میشود. علاوه بر درد، تب و لوکوسیتوز از نشانههای معمول التهاب حاد هستند.
التهاب حاد کیسه صفرا میتواند به یک وضعیت سپتیک و شدیداً تهدیدکننده زندگی تبدیل شود. در مراحل اولیه، درمان شامل تسکین درد، آنتیبیوتیک و تأمین آب و مایعات است. جراحی برداشتن کیسه صفرا باید سریع انجام شود، ترجیحاً در مراحل اولیه بیماری.
التهاب مزمن کیسه صفرا (Chronische Cholezystitis)
در پی التهابهای حاد مکرر ممکن است یک وضعیت التهابی مزمن ایجاد شود که در چارچوب یک چرخه معیوب (Circulus vitiosus) خود را حفظ میکند. در این وضعیت، التهاب باعث رشد بیشتر سنگها میشود و رشد سنگها نیز به نوبه خود موجب ایجاد تحریک و آسیب بیشتر به دیواره کیسه صفرا میگردد.
از نظر ماکروسکوپی، کیسه صفرا اغلب کوچک شده است و گاهی در سونوگرافی تنها یک سنگ بزرگ قابل مشاهده است که کیسه صفرا به طور فشرده اطراف آن قرار دارد (Schrumpfgallenblase).
از نظر میکروسکوپی، دیواره اغلب بافت پیوندی فراوان دارد و توانایی انقباض کمی یا هیچ ندارد. در صورتی که کلسیوم در دیواره جایگذاری شود، اصطلاحاً به آن کیسه صفرا پرسلانی گفته میشود.
برخلاف التهاب حاد، در فرم مزمن معمولاً تب یا لوکوسیتوز مشاهده نمیشود. با این حال، علائم عمدتاً مشابه هستند. از نظر تشخیصی مشکل این است که گاهی التهاب مزمن کیسه صفرا ممکن است اولین علامت التهاب کیسه صفرا باشد، در حالی که پارامترهای معمول آزمایشگاهی غالباً در محدوده طبیعی قرار دارند.
ابزار تشخیصی انتخابی سونوگرافی است و معمولاً سیتی اسکن لازم نیست. درمان انتخابی جراحی برداشتن کیسه صفرا است.
تومورهای کیسه صفرا (Tumoren der Gallenblase)
تومورهای خوشخیم (Benigne Tumoren)
تومورهای خوشخیم شامل آدنومها، میومها، لیپومها و فیبرومها هستند. آدنومهای کیسه صفرا گاهی به شدت تکثیر میشوند. تومورهای خوشخیم کیسه صفرا نادر هستند.
یک استثنا پولیپهای کیسه صفرا هستند که نسبتاً شیوع بیشتری دارند. پولیپها برآمدگیهای دیواره کیسه صفرا هستند که همیشه به عنوان تومور واقعی محسوب نمیشوند. وجود پولیپهای کیسه صفرا به طور آماری ریسک ابتلا به سرطان کیسه صفرا را افزایش میدهد. بنابراین درمان انتخابی، پس از بررسی سایر شرایط، در مورد پولیپهای بزرگ، برداشتن کیسه صفرا است.
همچنین ممکن است آدنومها یا آدنومیوماتوزها رخ دهند. با این حال، اغلب مشاهده میشود که برآمدگیهای ظاهری دیواره، در بررسیهای بافتشناسی، در واقع سنگهای کلسترولی هستند.
تومورهای بدخیم (Maligne Tumoren)
از بین تومورهای بدخیم کیسه صفرا، سرطان کیسه صفرا از اهمیت بالایی برخوردار است. از نظر بافتشناسی غالباً آدنوکارسینومها هستند که میتوانند استروماریک، توبولار یا پاپیلاری باشند. کارسینوم سلول سنگفرشی یا آدنو اسکواموز نادر هستند.
برای ایجاد این سرطان، تغییرات مولکولی متعددی اهمیت دارند، از جمله جهشها در ژنهای سرکوبگر تومور p53، p16INK4a و ژن ras. همچنین اغلب فعالسازیهای Erb-B2 یا EGFR مشاهده میشود.
زنان بیشتر مبتلا میشوند و عوامل خطر خاصی مشخص نیست. با این حال، تفاوتهای قومی وجود دارد. هیسپانیکها و بومیان آمریکا بیشتر در معرض هستند تا زنان در کشورهای صنعتی غربی، جایی که بیماری به طور کلی نادر است.
سرطانهای کیسه صفرا اغلب دیر تشخیص داده میشوند و تمایل به متاستاز مستقیم به کبد دارند. پیشآگهی کلی بسیار ضعیف است، زیرا به دلیل کمبود علائم، اغلب در مراحل پیشرفته و غیرقابل جراحی با متاستاز کشف میشوند. پس از حدود پنج سال، تنها حدود ۵٪ بیماران زنده میمانند. بنابراین این بیماری از بدخیمترین بیماریها از نظر پیشآگهی است. استثنا شامل تومورهای T1 که به طور تصادفی در حین کولهسیستکتومی کشف میشوند، است.
تشخیص اولیه معمولاً از طریق سونوگرافی انجام میشود و تأیید نهایی با بافتشناسی است. درمان بستگی به مرحله متاستاز دارد.
سندرم پس از کولهسیستکتومی (Postcholezystektomie-Syndrom)
برداشتن کیسه صفرا (کولهسیستکتومی) شامل علائمی است که قبل از برداشتن کیسه صفرا وجود داشته و پس از آن همچنان باقی ماندهاند. با این حال، این اصطلاح میتواند گمراهکننده باشد، زیرا در صورت شاخص صحیح و برداشتن کیسه صفرا به درستی انجام شده، علائم پس از عمل از بین میروند. بنابراین، علتها معمولاً بیماریهای دیگر هستند که به اشتباه دلیل برداشتن کیسه صفرا قرار گرفتهاند.
این اصطلاح معادل درد پس از عمل یا عوارض همراه پس از برداشتن کیسه صفرا نیست.
سوالات متداول برای بیماری های کیسه صفرا
سنگ کیسه صفرا چیست و چگونه ایجاد میشود؟
سنگ کیسه صفرا تودهای سخت از کلسترول یا مواد معدنی است که در کیسه صفرا شکل میگیرد و میتواند باعث درد و التهاب شود.
علائم شایع بیماریهای کیسه صفرا کدامند؟
درد در قسمت راست بالای شکم، تهوع، استفراغ، سوءهاضمه و زردی پوست از علائم شایع بیماریهای کیسه صفرا هستند.
چه زمانی نیاز به جراحی برداشتن کیسه صفرا است؟
اگر سنگ یا التهاب شدید باعث درد مداوم، عفونت یا انسداد مجاری صفراوی شود، پزشک جراحی برداشتن کیسه صفرا را توصیه میکند.
چگونه میتوان بیماریهای کیسه صفرا را تشخیص داد؟
تشخیص معمولاً با آزمایش خون، سونوگرافی یا تصویربرداری دیگر انجام میشود تا وجود سنگ، التهاب یا تومور مشخص شود.