تمام کودکان خردسال ممکن است گهگاه بازیگوش، سرسخت و بیملاحظه باشند، که کاملاً طبیعی است. با این حال، برخی کودکان رفتارهای بسیار دشوار و چالشبرانگیزی دارند که خارج از حد نرمال سنشان است. شایعترین اختلالات رفتاری مختلکننده شامل اختلال نافرمانی مقابلهای (ODD)، اختلال رفتاری (CD) و اختلال کمتوجهی-بیشفعالی (ADHD) هستند. این سه اختلال رفتاری برخی علائم مشترک دارند، بنابراین تشخیص میتواند دشوار و زمانبر باشد. ممکن است یک کودک یا نوجوان همزمان دو اختلال را داشته باشد. عوامل تشدیدکننده دیگر میتوانند شامل مشکلات عاطفی، اختلالات خلقی، دشواریهای خانوادگی و سوءمصرف مواد باشند.
اختلال نافرمانی مقابلهای
حدود یک نفر از هر ۱۰ کودک زیر ۱۲ سال احتمالاً به اختلال نافرمانی مقابلهای (ODD) مبتلا هستند، که پسران دو برابر دختران هستند. برخی از رفتارهای معمول کودک مبتلا به ODD شامل موارد زیر است:
- زود عصبانی، ناراحت یا تحریکپذیر میشود
- اغلب دچار لجبازی و انفجارهای خشم میشود
- مکرراً با بزرگسالان، بهویژه بزرگسالان نزدیک زندگی خود مانند والدین، بحث میکند
- از رعایت قوانین امتناع میکند
- به نظر میرسد عمداً سعی دارد دیگران را آزار دهد یا عصبی کند
- اعتماد به نفس پایین دارد
- آستانه تحمل کمی دارد
- تمایل دارد دیگران را مقصر بدشانسیها یا خطاها بداند
اختلال رفتاری
کودکان مبتلا به اختلال رفتاری (CD) اغلب به دلیل رفتارهای خلاف قانون و امتناع از پذیرش قوانین، «کودکان بد» شناخته میشوند. حدود ۵ درصد از کودکان ۱۰ ساله احتمالاً به CD مبتلا هستند و پسران چهار برابر دختران هستند. تقریباً یکسوم کودکان مبتلا به CD همچنین اختلال کمتوجهی-بیشفعالی (ADHD) دارند. برخی از رفتارهای معمول کودک مبتلا به CD شامل موارد زیر است:
- امتناع مکرر از اطاعت والدین یا دیگر افراد صاحباختیار
- غیبت مکرر از مدرسه
- گرایش به مصرف مواد مخدر، از جمله سیگار و الکل، در سنین پایین
- فقدان همدلی نسبت به دیگران
- پرخاشگری نسبت به حیوانات و افراد دیگر یا نشان دادن رفتارهای سادیستی از جمله زورگویی و سوءاستفاده جسمی یا جنسی
- تمایل به شروع درگیریهای فیزیکی
- استفاده از سلاح در درگیریهای فیزیکی
- دروغگویی مکرر
- رفتارهای مجرمانه مانند دزدی، عمدی آتشسوزی، ورود به خانهها و خرابکاری
- تمایل به فرار از خانه
- گرایش به خودکشی — هرچند این موارد نادرتر است
اختلال کمتوجهی-بیشفعالی
حدود ۲ تا ۵ درصد از کودکان احتمالاً به اختلال کمتوجهی-بیشفعالی (ADHD) مبتلا هستند و پسران سه برابر دختران هستند. ویژگیهای ADHD میتواند شامل موارد زیر باشد:
- بیتوجهی – دشواری در تمرکز، فراموش کردن دستورات، جابهجایی از یک کار به کار دیگر بدون تکمیل هیچ کاری
- بیپروایی – قطع صحبت دیگران، داشتن «آستانه خشم کوتاه»، مستعد حوادث بودن
- پرتحرکی – بیقراری و جنبوجوش مداوم
عوامل خطر در اختلالات رفتاری کودکان
علل ODD، CD و ADHD ناشناخته است، اما برخی از عوامل خطر شامل موارد زیر هستند:
- جنسیت – پسران بسیار بیشتر از دختران به اختلالات رفتاری مبتلا میشوند. مشخص نیست که علت ژنتیکی است یا مرتبط با تجربیات اجتماعی.
- بارداری و تولد – بارداریهای دشوار، تولد زودرس و وزن کم هنگام تولد ممکن است در برخی موارد به رفتارهای مشکلساز کودک در آینده کمک کنند.
- خلقوخو – کودکانی که از سنین پایین دشوار، زودجوش یا پرخاشگر هستند، احتمال بیشتری دارد در آینده اختلالات رفتاری پیدا کنند.
- زندگی خانوادگی – اختلالات رفتاری در خانوادههای دچار مشکل بیشتر رخ میدهد. برای مثال، کودکانی که در خانوادههایی با خشونت خانگی، فقر، مهارتهای فرزندپروری ضعیف یا سوءمصرف مواد زندگی میکنند، در معرض خطر بیشتری هستند.
- مشکلات یادگیری – مشکلات در خواندن و نوشتن اغلب با مشکلات رفتاری همراه است.
- ناتوانیهای ذهنی – کودکانی که دارای ناتوانی ذهنی هستند دو برابر بیشتر احتمال دارد اختلالات رفتاری داشته باشند.
- تکامل مغز – مطالعات نشان دادهاند مناطقی از مغز که کنترل توجه را بر عهده دارند، در کودکان مبتلا به ADHD کمتر فعال هستند.
تشخیص اختلالات رفتاری کودکان
اختلالات رفتاری مختلکننده پیچیده هستند و ممکن است شامل عوامل مختلفی باشند که با هم کار میکنند. برای مثال، کودکی که رفتارهای خلاف قانون CD را نشان میدهد ممکن است ADHD، اضطراب، افسردگی و زندگی خانوادگی دشواری نیز داشته باشد. روشهای تشخیص ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- تشخیص توسط متخصص، که ممکن است شامل پزشک اطفال، روانشناس یا روانپزشک کودک باشد
- مصاحبههای عمیق با والدین، کودک و معلمان
- چکلیستهای رفتاری یا پرسشنامههای استاندارد
تشخیص زمانی انجام میشود که رفتار کودک معیارهای اختلالات رفتاری مختلکننده در راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی را برآورده کند. مهم است که محرکهای ناگهانی که ممکن است رفتار کودک را مختل کنند، کنار گذاشته شوند. برای مثال، بیماری والدین یا آزار توسط دیگر کودکان ممکن است باعث تغییرات ناگهانی در رفتار معمول کودک شود و این عوامل باید ابتدا در نظر گرفته شوند.
درمان اختلالات رفتاری در کودکان
کودکان مبتلا به اختلالات رفتاری که درمان نمیشوند ممکن است به بزرگسالان دچار مشکل تبدیل شوند. به طور کلی، هرچه مداخله زودتر باشد، نتیجه بهتر است. یک مطالعه بزرگ در ایالات متحده نشان داد که مدیریت دارویی و درمان رفتاری دقیق برای ADHD، تمامی معیارهای رفتار در مدرسه و خانه را بهبود میبخشد. درمان معمولاً چندجانبه است و به نوع اختلال و عوامل موثر بستگی دارد، اما ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- آموزش والدین – آموزش والدین برای نحوه ارتباط و مدیریت فرزندان
- درمان خانواده – کمک به کل خانواده برای بهبود مهارتهای ارتباطی و حل مسئله
- رفتار درمانی شناختی – کمک به کودک برای کنترل افکار و رفتار خود
- آموزش اجتماعی – آموزش مهارتهای اجتماعی مهم مانند مکالمه و بازی همکاری
- مدیریت خشم – آموزش به کودک برای شناخت علائم خشم و ارائه مهارتهای مقابلهای برای کاهش پرخاشگری و رفتارهای عصبی، شامل تکنیکهای آرامسازی و مدیریت استرس
- حمایت از مشکلات مرتبط – برای مثال، کودک دارای مشکل یادگیری از حمایت حرفهای بهرهمند میشود
- تشویق – بسیاری از کودکان مبتلا به اختلالات رفتاری بارها در مدرسه و تعاملات اجتماعی شکست میخورند؛ تشویق کودک به پیشرفت در استعدادهای خاصش (مانند ورزش) میتواند به افزایش اعتماد به نفس کمک کند
- دارو – برای کمک به کنترل رفتارهای تکانشی