ظاهراً موضوع کمتر درباره «آموزش» خلاقیت به کودکان است و بیشتر درباره ایجاد یک محیط مناسب است که در آن خلاقیت آنها ریشه بگیرد، رشد کند و شکوفا شود. در این مطلب توضیح میدهیم چگونه میتوانیم این کار را انجام دهیم. یک تصور غلط رایج وجود دارد که بهترین روش برای تشویق خلاقیت کودکان این است که صرفاً کنار برویم و اجازه دهیم خلاق باشند. هرچند درست است که کودکان بهطور طبیعی کنجکاو و پرسشگر هستند، اما برای توسعه ظرفیتهای خلاقانه خود و رسیدن به پتانسیل کامل خلاقیتشان به حمایت نیاز دارند. حمایت از رشد کودکان همیشه یک تعادل است: چه مقدار ساختار، چه مقدار آزادی؛ چه زمانی وارد شویم، چه زمانی عقب بایستیم؛ چه زمانی نشان دهیم، چه زمانی بگوییم، چه زمانی بپرسیم، چه زمانی گوش کنیم.
در تهیه این فهرست، من نکاتی برای والدین و معلمان را ترکیب کردهام، زیرا فکر میکنم مسائل اصلی برای پرورش خلاقیت یکسان است، چه در خانه باشید و چه در کلاس درس. چالش اصلی این نیست که چگونه خلاقیت را «به کودکان آموزش دهیم»، بلکه چگونه یک محیط مناسب ایجاد کنیم که در آن خلاقیت آنها ریشه بگیرد، رشد کند و شکوفا شود. این فهرست بر اساس پنج مؤلفه آنچه من «مارپیچ یادگیری خلاق» مینامم سازماندهی شده است، فرایندی که کودکان را تشویق میکند تا تصور کنند چه کاری میخواهند انجام دهند، پروژههایی از طریق بازی با ابزار و مواد بسازند، ایدهها و آثار خود را با دیگران به اشتراک بگذارند و درباره تجربیاتشان تأمل کنند.
تخیل (IMAGINE)
۱- نمایش نمونهها برای جرقه زدن ایدهها
- یک صفحه خالی، یک بوم خالی یا یک صفحه نمایش خالی میتواند ترسناک باشد. مجموعهای از نمونهها میتواند تخیل را تحریک کند. هنگام برگزاری کارگاههای Scratch، همیشه با نمایش پروژههای نمونه شروع میکنیم — برای نشان دادن امکانها (پروژههای الهامبخش) و ارائه ایده برای شروع (پروژههای آغازین). ما پروژههای متنوعی را نشان میدهیم تا با علایق و شور و شوق شرکتکنندگان ارتباط برقرار کنیم. البته ممکن است کودکان فقط نمونهها را تقلید کنند. این اشکالی ندارد، اما فقط به عنوان شروع. آنها را تشویق کنید که نمونهها را تغییر دهند یا شخصیسازی کنند و سبک و علایق خود را وارد کنند.
۲- تشویق به آزمایش و بازی کردن
- بیشتر افراد فکر میکنند تخیل فقط در ذهن اتفاق میافتد، اما دستها نیز مهم هستند. برای کمک به کودکان در تولید ایده برای پروژهها، آنها را تشویق میکنیم با مواد بازی و آزمایش کنند. بازی با آجرهای LEGO یا ابزارهای هنری میتواند ایدههای جدیدی ایجاد کند و یک فعالیت بیهدف به شروع یک پروژه بزرگ تبدیل شود.
خلق (CREATE)
۳- ارائه انواع متنوعی از مواد
- کودکان تحت تأثیر اسباببازیها، ابزارها و مواد اطراف خود هستند. برای جذب آنها به فعالیتهای خلاقانه، مطمئن شوید که به طیف گستردهای از مواد برای نقاشی، ساخت و هنر دسترسی دارند. تکنولوژیهای جدید مانند کیتهای رباتیک و چاپگرهای سهبعدی میتواند دامنه خلاقیت را گسترش دهد، اما مواد سنتی را هم فراموش نکنید. مواد مختلف برای کارهای مختلف مناسب هستند: LEGO و چوب بستنی برای ساخت اسکلت، پارچه و نمد برای پوستها، Scratch برای حرکت و تعامل، قلم و ماژیک برای نقاشی، چسب حرارتی و چسب نواری برای اتصال قطعات.
۴- پذیرش همه انواع ساختن
- کودکان به انواع مختلف ساختن علاقه دارند. بعضی با LEGO خانه و قلعه میسازند، بعضی بازی و انیمیشن با Scratch ایجاد میکنند، برخی جواهر، ماشینهای مسابقهای یا دورههای مینی گلف میسازند. نوشتن شعر یا داستان کوتاه نیز نوعی ساختن است. کودکان میتوانند از تمام این فعالیتها فرایند طراحی خلاق را یاد بگیرند. آنها را تشویق کنید که انواع مختلف ساختن را تجربه کنند تا درک عمیقتری از فرایند خلاقیت پیدا کنند.
بازی (PLAY)
۵- تأکید بر فرایند، نه محصول
- بسیاری از بهترین تجربیات یادگیری زمانی رخ میدهد که افراد در حال ساختن چیزی هستند، اما این به معنای تمرکز کامل روی محصول نیست. مهمتر فرایندی است که طی آن ساخته میشود. هنگام کار کودکان روی پروژهها، بر فرایند تمرکز کنید و از آنها درباره استراتژیها و منابع الهامشان بپرسید. آزمایش و شکست را به اندازه موفقیت ارزش دهید و زمانهایی برای به اشتراک گذاشتن مراحل میانی و برنامهریزی ادامه پروژه اختصاص دهید.
۶- افزایش زمان برای پروژهها
- کار روی پروژههای خلاقانه زمان میبرد، به ویژه زمانی که کودکان مداوم در حال آزمایش و کشف ایدههای جدید هستند. محدود کردن پروژهها به یک یا چند جلسه کوتاه مانع فرایند خلاقیت میشود و ریسکپذیری و آزمایش را کاهش میدهد. برای تغییر تدریجی، جلسات دو برابری برنامهریزی کنید و برای تغییر بزرگتر، روزها یا هفتههایی را فقط به پروژهها اختصاص دهید.
اشتراکگذاری (SHARE)
۷- نقش آشناگر را بازی کنید
- بسیاری از کودکان میخواهند ایدهها را به اشتراک بگذارند و همکاری کنند، اما نمیدانند چگونه. شما میتوانید نقش آشناگر را داشته باشید و به آنها کمک کنید تا شریک کار پیدا کنند. در جامعه آنلاین Scratch، کمپهای همکاری یک ماهه برگزار میکنیم تا افراد بتوانند شریک پیدا کنند و روشهای همکاری مؤثر را یاد بگیرند.
۸- بهعنوان همکار درگیر شوید
- والدین و مربیان گاهی خیلی دخالت میکنند و گاهی اصلاً وارد نمیشوند. نقطه مناسب جایی است که بزرگترها و کودکان بهطور واقعی روی پروژهها همکاری کنند. مثال عالی، برنامه Family Creative Learning ریکاروز روک است که والدین و کودکان با هم روی پروژهها کار میکنند و به تواناییهای یکدیگر احترام میگذارند.
تفکر و بازخورد (REFLECT)
۹- پرسیدن سؤالهای واقعی
- خوب است کودکان در پروژهها غرق شوند، اما مهم است که گاهی توقف کنند و تفکر کنند. از آنها درباره پروژهها سؤال کنید، مثل: «چطور به این ایده رسیدی؟» این سؤال آنها را به تأمل درباره انگیزهها و الهامشان تشویق میکند. سؤال دیگر: «چه چیزی برایت بیشترین شگفتی را داشت؟» این آنها را از توصیف پروژه به بازتاب تجربه میبرد.
۱۰- بازخوردهای خود را به اشتراک بگذارید
- بیشتر والدین و معلمان درباره فرایند تفکر خود با کودکان صحبت نمیکنند، شاید بهخاطر اینکه گاهی سردرگم میشوند. اما صحبت درباره فرایند تفکر خود بهترین هدیه به کودکان است. آنها یاد میگیرند که فکر کردن برای همه سخت است و با شنیدن استراتژیهای شما، آماده بازتاب درباره تفکر خود میشوند و مدل بهتری از چگونگی انجام آن دارند.
همچنین بخوانید: ۱۰ نکته برای پیشگیری از رفتارهای پرخاشگرانه در کودکان خردسال