وجود خون در مدفوع: علت، علائم و روش‌های تشخیص و درمان

اگر در مدفوع یا روی دستمال توالت خود خون مشاهده کنید، ممکن است نگران شوید. با این حال، هرچند وجود خون در مدفوع می‌تواند نشانه یک مشکل جدی باشد، اما همیشه این‌طور نیست.

در اینجا نکاتی آورده شده است که باید درباره علل احتمالی خون در مدفوع بدانید و همچنین اقداماتی که شما و پزشکتان در صورت بروز این مشکل باید انجام دهید.

خون در مدفوع چه شکلی است؟

ظاهر خون در مدفوع می‌تواند بسته به محل خونریزی در دستگاه گوارش متفاوت باشد:

• خون قرمز روشن: نشان‌دهنده خونریزی در بخش پایینی روده بزرگ، راست‌روده یا مقعد است. راست‌روده بخش اتصال‌دهنده روده بزرگ به مقعد بوده و مقعد همان دهانه‌ای است که مدفوع از آن خارج می‌شود.

• خون قرمز تیره یا قهوه‌ای: بیانگر خونریزی در قسمت بالاتر روده بزرگ یا در روده کوچک است.

• مدفوع سیاه (ملنا): اغلب ناشی از خونریزی در معده است؛ برای مثال در اثر زخم معده.

گاهی اوقات خونریزی در مدفوع با چشم دیده نمی‌شود، اما ممکن است زیر میکروسکوپ تشخیص داده شود. این حالت به نام خونریزی مخفی (Occult Bleeding) شناخته می‌شود.

همچنین باید توجه داشت که برخی خوراکی‌ها می‌توانند رنگ مدفوع را تغییر دهند، بدون اینکه خونریزی وجود داشته باشد. برای نمونه، مصرف چغندر، گوجه‌فرنگی، توت سیاه یا مکمل‌هایی مثل آهن و بعضی مولتی‌ویتامین‌ها می‌تواند باعث تغییر رنگ مدفوع شود.

علائم همراه خون در مدفوع

گاهی ممکن است از وجود خونریزی آگاه نباشید و هیچ علامتی نداشته باشید. اما در برخی موارد، بسته به علت، محل، مدت و شدت خونریزی، ممکن است علائمی مانند درد شکم، استفراغ، ضعف، تنگی نفس، اسهال، تپش قلب، غش کردن و کاهش وزن بروز کند.

چه زمانی باید نگران خون در مدفوع شد؟

وجود خون در مدفوع گاهی ناشی از مشکلی خفیف است، اما در برخی شرایط می‌تواند نشانه یک بیماری جدی باشد. در موارد زیر باید حتماً به پزشک مراجعه کنید:

• اگر بیش از ۳ هفته در مدفوع خود خون مشاهده کرده‌اید.

• اگر دچار درد شدید در ناحیه مقعد هستید.

• اگر درد یا توده‌ای در شکم دارید.

• اگر دچار خونریزی شدید هستید.

• اگر مدفوع شما به مدت ۳ هفته نرم‌تر، باریک‌تر یا بلندتر از حالت طبیعی شده است.

• اگر علت خونریزی مشخص نیست (برای مثال، ناشی از یبوست یا اسهال نیست).

• اگر خونریزی همراه با تب، لرز، غش، ضعف یا استفراغ باشد.

علل وجود خون در مدفوع

وجود خون در مدفوع به این معناست که در جایی از دستگاه گوارش خونریزی رخ داده است. گاهی مقدار خون آن‌قدر کم است که فقط با آزمایش خون مخفی در مدفوع (Fecal Occult Test) قابل تشخیص است. در مواقع دیگر، خون ممکن است روی دستمال توالت یا در کاسه توالت پس از دفع قابل مشاهده باشد.

برخی از علل احتمالی خون در مدفوع عبارتند از:

• بواسیر (Hemorrhoids): شایع‌ترین علت وجود خون در مدفوع. بواسیر در زنان و مردان رگ‌های متورم داخل مقعد هستند که گاهی باعث ترک خوردن پوست و خونریزی می‌شوند. عواملی مانند زور زدن هنگام دفع (یبوست) یا بلند کردن اجسام سنگین می‌تواند باعث آن شود. خارش یا درد مقعد نیز از علائم بواسیر است.

• شقاق مقعد (Anal fissure): بریدگی یا ترک کوچکی در بافت پوشاننده مقعد است، مشابه ترک‌خوردگی لب‌ها یا بریدگی کاغذ. اغلب در اثر دفع مدفوع بزرگ و سفت ایجاد می‌شود و می‌تواند بسیار دردناک باشد.

• بیماری التهابی روده (IBD): اگر دچار اسهال خونی و درد طولانی‌مدت (هفته‌ها) همراه با کاهش وزن هستید، ممکن است IBD علت آن باشد. این بیماری مزمن موجب التهاب بخش‌هایی از دستگاه گوارش می‌شود. علت دقیق آن مشخص نیست. دو نوع اصلی IBD عبارتند از کولیت اولسراتیو و بیماری کرون.

• کولیت ایسکمیک (Ischemic colitis): در این حالت جریان خون به روده بزرگ کاهش یافته یا قطع می‌شود. کمبود اکسیژن باعث آسیب به روده می‌گردد. انسداد ممکن است به مرور زمان (به دلیل تجمع کلسترول در عروق) ایجاد شود یا ناگهانی باشد (به علت لخته خون یا افت شدید فشار خون). این وضعیت می‌تواند منجر به اسهال خونی همراه با درد شکمی شود که معمولاً هنگام غذا خوردن تشدید می‌شود.

• بیماری دیورتیکول (Diverticular disease): دیورتیکول‌ها کیسه‌های کوچکی هستند که از دیواره روده بزرگ بیرون می‌زنند. معمولاً مشکلی ایجاد نمی‌کنند، اما گاهی ممکن است خونریزی یا عفونت کنند و عامل ایجاد وجود خون در مدفوع باشند.

• عفونت‌های مقاربتی (STI): بیماری‌های مقاربتی مانند سوزاک، کلامیدیا، سفلیس و هرپس می‌توانند باعث التهاب و خونریزی از مقعد شوند. خونریزی همچنین می‌تواند ناشی از آسیب در اثر رابطه مقعدی باشد.

• کولیت (Colitis): به معنی التهاب روده بزرگ است.
• آنژیو‌دیسپلازی (Angiodysplasia): در این بیماری، رگ‌های خونی غیرطبیعی و شکننده ایجاد شده و باعث خونریزی می‌شوند.
• زخم پپتیک (Peptic ulcer): زخمی باز در پوشش معده یا ابتدای روده کوچک (دوازدهه) است. بسیاری از زخم‌های پپتیک ناشی از عفونت با باکتری رایج هلیکوباکتر پیلوری (H. pylori) هستند که از طریق تماس فردی و غذا یا آب آلوده منتقل می‌شود. مصرف طولانی‌مدت یا دوز بالای داروهای ضدالتهابی مانند آسپرین، ایبوپروفن و ناپروکسن نیز می‌تواند موجب ایجاد زخم شود.
• پولیپ یا سرطان: پولیپ‌ها رشدهای خوش‌خیم در روده هستند که می‌توانند رشد کنند، خونریزی دهند و در نهایت سرطانی شوند. سرطان روده بزرگ (Colorectal cancer) چهارمین سرطان شایع در ایالات متحده است و معمولاً باعث خونریزی می‌شود، هرچند اغلب با چشم غیرمسلح قابل مشاهده نیست.
• مشکلات مری: واریس مری (رگ‌های واریسی در لوله غذا) یا پارگی‌های مری می‌توانند باعث خونریزی شدید شوند.
• رقیق‌کننده‌های خون (Blood thinners): داروهایی که برای جلوگیری از تشکیل لخته خون تجویز می‌شوند، مانند وارفارین یا آسپرین، می‌توانند رنگ مدفوع را تیره کنند، اما معمولاً با درد همراه نیستند.
• گاستروانتریت (Gastroenteritis): عفونت معده یا روده ناشی از ویروس یا باکتری (مانند مسمومیت غذایی) می‌تواند منجر به اسهال خونی همراه با حالت تهوع و استفراغ شود. از جمله باکتری‌هایی که می‌توانند باعث اسهال خونی شوند می‌توان به E. coli، سالمونلا، شیگلا و کمپیلوباکتر اشاره کرد. این نوع عفونت معمولاً بیش از دو هفته طول نمی‌کشد و پس از بهبودی دوباره بازنمی‌گردد مگر اینکه دوباره به همان عفونت مبتلا شوید.

• اندومتریوز (Endometriosis): یکی از نشانه‌های اندومتریوز می‌تواند خونریزی از مقعد باشد. زنان و افرادی با آناتومی زنانه به اندومتریوز مبتلا می‌شوند زمانی که بافتی شبیه به لایه داخلی رحم در بخش‌های دیگر بدن مانند لوله‌های فالوپ یا تخمدان‌ها رشد می‌کند. این بافت هنگام قاعدگی دچار التهاب شده و خونریزی می‌کند که در این هنگام بیمار با علائم وجود خون در مدفوع مواجه می‌شود.

• خونریزی دستگاه گوارش (Gastrointestinal bleeding): نشانه‌ای از وجود مشکل در سیستم گوارش (GI) است. این خونریزی می‌تواند آشکار (قابل مشاهده) یا مخفی (غیرقابل مشاهده) باشد. خونریزی ممکن است در بخش فوقانی یا تحتانی دستگاه گوارش رخ دهد. بخش فوقانی شامل مری و معده و بخش تحتانی شامل روده بزرگ، راست‌روده و مقعد است.

علائم خونریزی آشکار دستگاه گوارش (Overt GI bleeding)

نشانه‌ها عبارتند از:

• استفراغ خونی که ممکن است قرمز یا قهوه‌ای باشد و شبیه تفاله قهوه دیده شود.

• مدفوع سیاه و قیری‌شکل.

• خونریزی مقعدی که معمولاً با نشانه وجود خون در مدفوع یا همراه با آن مشاهده می‌شود.

علائم خونریزی مخفی دستگاه گوارش (Occult GI bleeding)

نشانه‌ها شامل موارد زیر است:

• سرگیجه یا غش کردن

• تنگی نفس

• درد قفسه سینه

• درد شکم

برخی از علل خونریزی در بخش فوقانی دستگاه گوارش عبارتند از: زخم پپتیک (شایع‌ترین علت)، واریس مری یا پارگی مری که به آن پارگی مالوری-ویس (Mallory-Weiss tear) گفته می‌شود.

خونریزی مقعدی (Rectal bleeding)

هرچند وجود خون در مدفوع می‌تواند ناشی از بخش‌های مختلف دستگاه گوارش باشد، اما اصطلاح «خونریزی مقعدی» اغلب به خونریزی از بخش تحتانی دستگاه گوارش اشاره دارد. دلایل شایع آن شامل:

• بواسیر

• شقاق مقعد

• یبوست

دلایل کمتر شایع:

• سرطان

• دیورتیکولیت

• بیماری التهابی روده (IBD)

• کولیت

خون هنگام پاک کردن خود ولی نه در مدفوع

اگر هنگام استفاده از دستمال توالت، خون قرمز روشن مشاهده کردید اما در مدفوع خونی وجود نداشت، احتمالاً علت آن بواسیر یا شقاق مقعد است. این وضعیت معمولاً جدی نیست و می‌تواند در خانه درمان شود. برای مثال:

• استفاده از کرم‌های بواسیر

• مصرف غذاهای پرفیبر

• گرفتن حمام آب گرم

علل وجود خون در مدفوع کودکان

بسیاری از علل خون در مدفوع کودکان مشابه بزرگسالان است، اما برخی تفاوت‌ها وجود دارد. شایع‌ترین دلایل در کودکان عبارتند از:

• یبوست: شایع‌ترین علت وجود خون در مدفوع کودکان. یبوست می‌تواند باعث ایجاد شقاق مقعدی شود که منجر به خونریزی خواهد شد. بواسیر در کودکان چندان رایج نیست.

• زخم‌ها (Ulcers): زخم‌هایی در پوشش دستگاه گوارش هستند که معمولاً به دلیل عفونت با باکتری هلیکوباکتر پیلوری ایجاد می‌شوند. در این حالت، کودک دچار مدفوع سیاه و چسبناک همراه با درد قفسه سینه و آروغ زدن زیاد خواهد شد.

• آلرژی غذایی: برخی پروتئین‌ها در شیر مادر یا شیر خشک می‌توانند باعث ایجاد کولیت (التهاب روده بزرگ) در نوزاد شوند. این پروتئین‌ها ممکن است از ترکیبات شیر خشک (مانند شیر گاو یا سویا) یا از غذاها و نوشیدنی‌هایی که مادر مصرف می‌کند و به شیر او منتقل می‌شود (مانند شیر گاو، مغزها، گندم، ماهی و تخم‌مرغ) باشند.بنابراین توجه به رژیم غذایی کودکان و حتی رژیم غذایی مادر می‌تواند نقش مهمی در پیشگیری و کنترل این مشکل داشته باشد.

• اسهال عفونی: ناشی از ویروس، باکتری یا انگل است که از طریق تماس فردی یا مصرف غذا و آب آلوده منتقل می‌شود. یکی از علائم آن می‌تواند وجود خون در مدفوع کودک باشد.

• دیورتیکول مکل (Meckel’s diverticulum): کیسه‌ای از بافت که از دیواره روده بیرون زده و بقایای دوران رشد جنینی است. در برخی موارد این بافت شامل سلول‌های معده است که اسید تولید می‌کنند و باعث خونریزی بدون درد از مقعد می‌شوند. حدود نیمی از موارد در کودکان خردسال دیده می‌شود، اما همیشه علائمی ایجاد نمی‌کند. درمان آن معمولاً با جراحی و برداشتن بافت انجام می‌شود.

• بیماری التهابی روده (IBD): دو نوع اصلی IBD یعنی کولیت اولسراتیو و بیماری کرون می‌توانند باعث خون در مدفوع کودکان شوند.

روش تشخیص علت وجود خون در مدفوع

مهم است که پزشک خون موجود در مدفوع شما را بررسی کند. هر جزئیاتی که بتوانید درباره خونریزی ارائه دهید، به پزشک کمک می‌کند محل دقیق خونریزی را شناسایی کند. برای مثال:

• مدفوع سیاه و قیری‌شکل معمولاً نشان‌دهنده زخم یا مشکل دیگری در بخش فوقانی دستگاه گوارش است.

• خون قرمز روشن یا مدفوع به رنگ زرشکی معمولاً به مشکلات بخش تحتانی دستگاه گوارش مانند بواسیر یا دیورتیکولیت اشاره دارد.

پس از گرفتن شرح حال پزشکی و انجام معاینه جسمی (معاینه مقعدی)، پزشک ممکن است آزمایش‌ها و تست‌هایی را برای تعیین علت وجود خون در مدفوع تجویز کند. این تست‌ها می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• شست‌وشوی معده از طریق بینی (Nasogastric lavage): این تست به پزشک کمک می‌کند تا مشخص شود خونریزی در بخش فوقانی یا تحتانی دستگاه گوارش است. محتویات معده از طریق یک لوله که از بینی وارد معده می‌شود خارج می‌گردد. اگر در معده خون مشاهده نشود، ممکن است خونریزی متوقف شده باشد یا احتمالاً از بخش تحتانی دستگاه گوارش باشد.

• آندوسکوپی مری، معده و دوازدهه (EGD – Esophagogastroduodenoscopy): در این روش، یک لوله منعطف با دوربین کوچک در انتهای آن از دهان وارد مری و سپس معده و دوازدهه می‌شود. پزشک با این وسیله محل خونریزی را بررسی می‌کند. همچنین در صورت نیاز می‌توان نمونه‌های کوچکی از بافت (بیوپسی) برای بررسی زیر میکروسکوپ گرفت.

• کولونوسکوپی: مشابه EGD است، با این تفاوت که لوله از مقعد وارد روده بزرگ می‌شود تا آن را بررسی کند. مانند آندوسکوپی، در کولونوسکوپی نیز می‌توان نمونه بافتی برای بیوپسی گرفت.

• آندروسکوپی روده (Enteroscopy): این روش مشابه EGD و کولونوسکوپی است و روده کوچک را بررسی می‌کند. در برخی موارد، بیمار کپسولی حاوی دوربین کوچک را می‌بلعد که هنگام عبور از دستگاه گوارش تصاویر را به مانیتور ارسال می‌کند. آندروسکوپی می‌تواند بخش‌هایی از روده را بررسی کند که با آندوسکوپی معمولی قابل دسترسی نیستند.

• اشعه ایکس با باریم (Barium X-ray): در این روش از ماده حاجب به نام باریم استفاده می‌شود تا دستگاه گوارش روی تصویر رادیولوژی قابل مشاهده شود. باریم ممکن است خورده شود یا از طریق مقعد وارد روده شود.

• اسکن رادیونوکلئید (Radionuclide scanning): مقادیر کمی ماده رادیواکتیو به رگ تزریق شده و سپس با دوربین ویژه، جریان خون در دستگاه گوارش بررسی می‌شود تا محل خونریزی شناسایی شود.

• آنژیوگرافی (Angiography): رنگ مخصوصی به رگ تزریق می‌شود تا رگ‌های خونی روی رادیوگرافی یا سی‌تی‌اسکن قابل مشاهده شوند. این روش خونریزی را هنگامی که رنگ از رگ‌ها در محل خونریزی نشت می‌کند، نشان می‌دهد.

• لاپاراتومی (Laparotomy): پزشک از طریق جراحی شکم را باز و بررسی می‌کند. این روش زمانی لازم است که سایر تست‌ها نتوانند علت خونریزی را پیدا کنند.

• آنوسکوپی (Anoscopy): پزشک کانال مقعد را با استفاده از یک لوله کوچک و توخالی مجهز به ذره‌بین بررسی می‌کند.

• پروکتوسکوپی (Proctoscopy): بررسی رکتوم و مقعد با کمک لوله کوچک نورانی به نام پروکتوسکوپ. این روش گاهی به نام سیگموئیدوسکوپی سخت نیز شناخته می‌شود.

• سیگموئیدوسکوپی انعطاف‌پذیر (Flexible sigmoidoscopy): پزشک بخش پایینی روده بزرگ را با لوله نازک و انعطاف‌پذیر به نام سیگموئیدوسکوپ بررسی می‌کند.

• کشت مقعدی (Rectal culture swab): نمونه باکتری از مقعد گرفته شده و به آزمایشگاه فرستاده می‌شود تا عفونت‌ها شناسایی شوند.

• آزمایش مدفوع (Stool test): این آزمایش به بررسی مشکلات لخته شدن خون، کم‌خونی و عفونت H. pylori در مدفوع می‌پردازد.

• تست تصویربرداری (Imaging test): سی‌تی‌اسکن معده برای بررسی مشکلات احتمالی معده انجام می‌شود.

درمان وجود خون در مدفوع

اغلب، خونریزی مقعدی اگر ناشی از مشکلات خفیف مانند یبوست باشد، خودبه‌خود متوقف می‌شود و نیازی به درمان بیشتر نیست. با این حال، در موارد جدی‌تر، درمان بسته به علت خونریزی تعیین می‌شود.

درمان می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

• داروها: مانند آنتی‌بیوتیک‌ها برای درمان H. pylori، داروهایی برای کاهش اسید معده، یا داروهای ضدالتهابی برای درمان کولیت.

• جراحی: ممکن است لازم باشد پولیپ‌ها یا بخش‌هایی از روده که توسط سرطان، دیورتیکولیت یا بیماری التهابی روده آسیب دیده‌اند، برداشته شوند.

روش‌های ساده خانگی برای خونریزی مقعدی خفیف

• رژیم غذایی پرفیبر برای رفع یبوست، زیرا یبوست می‌تواند بواسیر و شقاق مقعد را تشدید کند.

• حمام نشسته (Sitz bath): نشستن در آب گرم برای تسکین شقاق و بواسیر.

• استفاده از کرم بواسیر بدون نسخه برای کاهش درد.

• ورزش برای تحریک حرکات روده.

درمان خونریزی شدید

اگر خونریزی زیاد باشد، پزشک از چند تکنیک برای توقف آن استفاده می‌کند:

• آندوسکوپی: تزریق مواد شیمیایی به محل خونریزی، درمان با جریان برق یا لیزر، یا قرار دادن بند یا گیره برای بستن رگ خونریزی‌کننده.

• اگر آندوسکوپی خونریزی را کنترل نکند، ممکن است آنژیوگرافی انجام شود و دارو به رگ‌ها تزریق گردد.

جمع‌بندی

وجود خون در مدفوع می‌تواند نشانه بواسیر، یبوست یا مشکلی جدی‌تر مانند بیماری التهابی روده یا سرطان باشد. در برخی موارد خونریزی خودبه‌خود متوقف می‌شود، اما اگر بیش از ۳ هفته ادامه داشت یا خونریزی شدید بود، حتماً باید به پزشک مراجعه کنید.

پرسش‌های متداول درباره دیدن خون در مدفوع

خون در مدفوع همیشه نشانه مشکل جدی است؟

خیر، اغلب خونریزی ناشی از بواسیر یا شقاق مقعد است که با یبوست همراه می‌شود و معمولاً جدی نیست.

چه رنگ خونی در مدفوع نگران‌کننده است؟

قرمز روشن: معمولاً از بخش تحتانی دستگاه گوارش است (مثل بواسیر یا شقاق).

سیاه و قیری: معمولاً از بخش فوقانی دستگاه گوارش است (مثل معده یا زخم دوازدهه).

اگر خونریزی بیش از ۳ هفته طول بکشد، چه کار کنم؟

حتماً باید به پزشک مراجعه کنید تا علت دقیق بررسی شود و در صورت لزوم درمان مناسب آغاز شود.

خون روی دستمال توالت بدون خون در مدفوع چیست؟

معمولاً ناشی از بواسیر یا شقاق مقعد است و معمولاً نیازی به درمان اورژانسی ندارد.

آیا کودکان هم ممکن است خون در مدفوع داشته باشند؟

بله، علت‌های رایج در کودکان شامل یبوست، آلرژی غذایی، زخم‌ها، بیماری التهابی روده و دیورتیکول مکل است.

آیا رژیم غذایی می‌تواند به کنترل خونریزی کمک کند؟

بله، مصرف غذاهای پرفیبر، مایعات کافی و ورزش منظم می‌تواند یبوست را کاهش دهد و فشار روی روده و مقعد را کمتر کند.

همچنین بخوانید:

سندرم روده تحریک‌پذیر (IBS): علائم، علل، تشخیص و درمان