سنگهای کلیه، رسوبات بلوری شکل در مجاری ادراری یا لگنچه کلیه هستند. شایعترین نوع آنها، سنگهای کلسیم اگزالات هستند، اما سنگهای اسید اوریک یا سنگهای کلسیم فسفات نیز دیده میشوند. بسته به محل تشکیل، به آنها سنگهای کلیه، سنگهای حالب یا سنگهای مثانه گفته میشود. به طور کلی، همه آنها با عنوان سنگهای ادراری شناخته میشوند.
وقتی سنگها از حالب باریک عبور میکنند یا در آنجا گیر میافتند، فرد دچار درد شدید میشود که به آن کولیک کلیوی (درد شدید و متناوب کلیه) گفته میشود. سنگ کلیه میتواند با دارو درمان شود، به روش جراحی برداشته شود یا با استفاده از امواج صوتی خرد شود.
علائم سنگ کلیه
علائم شامل درد شدید و ناگهانی در ناحیه کلیه است که بسته به محل سنگ ممکن است به قسمتهای دیگر بدن منتشر شود. تکرر ادرار، مشکل در ادرار کردن یا خون در ادرار میتواند از دیگر نشانههای سنگ کلیه باشد. این مشکلات همیشه باید توسط پزشک بررسی شوند. در موارد نادر، ممکن است پشت این علائم تومور وجود داشته باشد. همچنین، سنگهای کلیه میتوانند باعث افزایش احتمال بروز عفونت لگنچه کلیه شوند.
علت سنگ کلیه
تشکیل و رسوب سنگهای کلیه تحت تأثیر عوامل مختلفی قرار دارد. علاوه بر زمینه ژنتیکی، عواملی که باعث افزایش غلظت نمک و مواد معدنی در ادرار میشوند، نقش مهمی دارند. این وضعیت مثلاً زمانی رخ میدهد که فرد به اندازه کافی مایعات مصرف نکند یا جریان ادرار دچار انسداد شود.
عادات غذایی نیز نقش قابل توجهی در سلامت کلیه دارند. رژیمهای پرپروتئین و مصرف مواد غذایی با میزان بالای اگزالات (مانند شکلات، ریواس، چغندر، اسفناج) میتوانند احتمال تشکیل سنگ کلیه را افزایش دهند. کمبود موادی که از تشکیل سنگ جلوگیری میکنند نیز میتواند روند تشکیل سنگ را تسریع کند. مثلاً سیترات یکی از این مواد است. برخی انواع سنگها زمانی شکل میگیرند که ادرار بیش از حد اسیدی باشد، بنابراین میزان اسیدیته ادرار نیز عامل مهمی محسوب میشود.
چه مشکلاتی ایجاد میشود؟
اغلب سنگهای کلیه آنقدر کوچک هستند که بدون درد و از طریق ادرار دفع میشوند. سنگهای بزرگتر معمولاً زمانی مشکل ساز میشوند که از حالب باریک عبور کنند یا در آنجا گیر کنند. در این حالت کولیک کلیوی اتفاق میافتد که با درد شدید و گرفتگی در ناحیه کلیه همراه است. اغلب این دردها با حالت تهوع، استفراغ و تب نیز همراه هستند. واکنش بدن به درد شدید میتواند باعث اختلال در عملکرد روده و نفخ شکم شود.
اگر سنگهای کلیه درمان نشوند، ممکن است باعث تنگی حالب یا عفونت شوند. با این حال، معمولاً قبل از بروز چنین عوارضی درمان صورت میگیرد.
چگونه سنگ کلیه تشخیص داده میشود؟
تشخیص سنگهای کلیه بر اساس علائم معمول و با آزمایش ادرار انجام میشود.
در صورت نیاز، بررسیهای تکمیلی مانند سونوگرافی، سیتیاسکن یا سیستوسکوپی و یورترسکوپی انجام میگیرد.
درمان و روشهای مراقبتی
بسته به شرایط بیمار، روشهای مختلف درمانی در نظر گرفته میشوند. به طور کلی، نوشیدن مایعات زیاد برای دفع سنگها توصیه میشود.
داروها
سنگهای اسید اوریک میتوانند با داروهای حلکننده سنگ (لیتو لیز) درمان شوند.
برداشت سنگ کلیه با جراحی
سنگهای کلسیم اگزالات که شایعترین نوع هستند، با دارو حل نمیشوند و نیاز به برداشتن جراحی دارند. معمولاً جراحی سنگ کلیه به صورت اندوسکوپی از طریق سیستوسکوپی و یورترسکوپی انجام میشود و اغلب نیاز به شکستن سنگ با لیزر دارد.
خرد کردن سنگها
خرد کردن سنگهای مثانه با استفاده از امواج صوتی، جایگزینی برای جراحی است. در این روش که لیتوتریپسی برونتنی با موج شوک (ESWL) نامیده میشود، سنگها به طور هدفمند از بیرون با امواج صوتی خرد میشوند و قطعات کوچک حاصل از طریق ادرار دفع میشوند.
پیشگیری
خطر بازگشت سنگها نسبتاً بالا است، بنابراین اقدامات پیشگیرانه توصیه میشود. مهمترین اقدامات شامل نوشیدن زیاد مایعات (۲–۳ لیتر در روز)، اصلاح رژیم غذایی (کمتر پروتئین، مصرف زیاد سبزیجات و میوهها) و فعالیت بدنی کافی است. برای سنگهای اسید اوریک، داروهایی نیز میتوانند به پیشگیری کمک کنند که با تغییر میزان اسیدیته ادرار باعث کوچک شدن یا حل شدن سنگها شده و دفع آنها از طریق ادرار را ممکن میسازند.
نتیجه گیری
سنگ کلیه مشکلی شایع و دردناک در دستگاه ادراری است که میتواند زندگی روزمره را تحت تأثیر قرار دهد. شناخت علائم، علل و عوامل خطر، از جمله کمآبی، رژیم غذایی نامناسب و زمینه ژنتیکی، به تشخیص زودهنگام و پیشگیری کمک میکند. درمان سنگها بسته به نوع و اندازه آنها متفاوت است و شامل دارو، جراحی یا خرد کردن با امواج صوتی میشود. نوشیدن مایعات کافی، اصلاح رژیم غذایی و فعالیت بدنی منظم، از مهمترین روشهای پیشگیری به شمار میرود. توجه به سلامت کلیهها و بررسی پزشکی به موقع میتواند از عوارض جدی و بازگشت سنگها جلوگیری کند و کیفیت زندگی را حفظ نماید.