ایمنی در ساختمانها از مهمترین شاخصهای توسعه شهری و ساختمانی است. حوادث ناشی از آتشسوزی میتواند جان انسانها را به خطر انداخته و خسارتهای مالی زیادی به دنبال داشته باشد. به همین دلیل، طراحی و نصب تاسیسات اطفا حریق به عنوان یکی از لوازم اصلی حفاظت ساختمانها در برابر آتش الزامی است. این مقاله به معرفی انواع سیستمهای اطفا حریق، اجزای آنها و استانداردهای مربوط میپردازد تا شناخت کاملی نسبت به این مبحث مهم حاصل شود.
اهمیت تاسیسات اطفا حریق در ساختمان
وجود تاسیسات اطفا حریق باعث افزایش سطح ایمنی در محیطهای مسکونی، اداری، تجاری و صنعتی میشود. این سیستمها در کمترین زمان ممکن، وقوع حریق را شناسایی کرده و روند اطفا را آغاز میکنند. مزایای اصلی این تاسیسات عبارتند از:
- محافظت از جان افراد: جلوگیری از گسترش آتش و ایجاد زمان کافی برای تخلیه
- کاهش خسارات مالی: کنترل سریع آتش و پیشگیری از نابودی تجهیزات
- برآورده کردن الزامات قانونی: رعایت مقررات ملی و استانداردهای ایمنی
- افزایش اعتبار و ارزش ساختمان: ساختمانهای مجهز به سیستمهای پیشرفته اطفا حریق، ارزش افزوده بالاتری دارند.
انواع سیستمهای اطفا حریق ساختمان
برای مقابله مؤثر با حریق در ساختمانها، از سیستمهای اطفا حریق متنوعی استفاده میشود که هر یک بر اساس نوع خطر و نیاز محیط طراحی شدهاند. شناخت انواع این سیستمها، انتخاب و استفاده بهینه از آنها را امکانپذیر میسازد. در ادامه، به معرفی مهمترین انواع سیستمهای اطفا حریق ساختمان میپردازیم:
۱. سیستم اطفا حریق دستی
این سیستمها نیاز به دخالت فرد دارند و معمولاً شامل انواع کپسول آتشنشانی، جعبه آتشنشانی، شیلنگها و قرقرهها هستند. در این سیستمها، کاربر پس از مشاهده یا احساس خطر، به صورت مستقیم اقدام به اطفا آتش میکند. این نوع سیستم اغلب برای محیطهای کوچک یا به عنوان مکمل سیستمهای خودکار مورد استفاده قرار میگیرد.
۲. سیستم اطفا حریق خودکار
در این نوع سیستمها، عملیات کشف و اطفا به صورت خودکار انجام میشود. متشکل از سنسورها، دتکتورها و فرماندههای مرکزی که پس از تشخیص دود یا حرارت، عمل اطفا را آغاز میکنند. رایجترین نمونه این سیستمها، اسپرینکلرها، سیستمهای گازی، و فوم هستند. سیستمهای خودکار در محیطهایی که انسان حضور مداوم ندارد یا واکنش سریع اهمیت بالایی دارد، نصب میشوند.
اجزای سیستم اطفا حریق
هر سیستم اطفا حریق ساختمانی از بخشها و تجهیزاتی تشکیل شده که هر کدام نقش ویژهای در شناسایی، کنترل و مهار آتش ایفا میکنند. آشنایی با اجزای این سیستم به درک بهتر عملکرد آن کمک میکند. در ادامه، مهمترین اجزای سیستم اطفا حریق ساختمان معرفی شده است:
۱. سیستم اعلام حریق
سیستم اعلام حریق شامل دتکتورهای دود، گرما، شعله، شستیهای اعلام حریق، آژیرها و تابلو کنترل مرکزی است. این سیستم به طور پیوسته شرایط محیط را پایش کرده و در صورت شناسایی علائم حریق، هشدار لازم را به افراد و تیمهای ایمنی ارسال میکند.
۲. سیستم اطفا حریق با آب (اسپرینکلر)
سیستم اسپرینکلر یکی از پرکاربردترین روشها برای اطفا آتش در ساختمانها است. این سیستم شامل لولهکشی مخصوص، شیرها، نازلها و مخزن آب است. در صورت تشخیص آتشسوزی، آب با فشار مناسب از نازلها پاشیده میشود تا شعلهها مهار شوند. اسپرینکلرها بر اساس نوع حریق، محل نصب و استانداردها تنوع دارند (اسپرینکلر سقفی، دیواری و غیره).
۳.سیستم اطفا حریق با گاز
این سیستمها مناسب محیطهایی هستند که تجهیزات الکترونیکی و ارزشمند وجود داشته باشد، مانند اتاق سرور یا مراکز داده. اطفا با گازهایی مانند FM200، CO2، یا IG-541 انجام میشود که بدون رساندن آسیب جدی به تجهیزات، شعله و اکسیژن داغ را مهار میکنند.
۴. سیستم اطفا حریق با فوم
فوم مخصوص اطفا حریق برای مقابله با آتشسوزی مایعات قابل اشتعال مانند بنزین یا روغن کاربرد زیادی دارد. این سیستم با ایجاد یک لایه کف بر روی سطح آتش، مانع تماس اکسیژن با سوخت شده و فرآیند احتراق را متوقف میکند.
۵. سیستم اطفا حریق با پودر
کپسولهای پودر خشک شایعترین ابزار دستی اطفا حریق هستند. پودر شیمیایی مورد استفاده با قطع زنجیره واکنش شیمیایی احتراق، آتش را کنترل میکند. این نوع سیستم برای اطفا آتش در انواع کلاسهای حریق (جامد، مایع، گاز) مناسب است اما برای تجهیزات الکترونیکی توصیه نمیشود.
۶. شیلنگ و قرقره آتشنشانی
برای پوشش محیطهای وسیع، شیلنگ آتشنشانی و قرقره مخصوص نصب میشود تا آب یا فوم تحت فشار برای مقابله با حریق در دسترس باشد.
۷. جعبه آتشنشانی
در هر طبقه یا نقطه کلیدی ساختمان، جعبه یا کمد آتشنشانی نصب میشود که تجهیزات دستی از قبیل شیلنگ، نازل، کپسول و ابزار مختلف در آن قرار دارد.
۸. تجهیزات جانبی و کنترل
تابلوهای فرمان، شیرهای خودکار، سنسورها، شبکه اطفا و سیستمهای هوشمند تحت شبکه از جمله تجهیزات پیشرفته برای مدیریت یکپارچه اطفا حریق به شمار میروند.
استانداردها و مقررات مربوط به تاسیسات اطفا حریق
- استانداردهای ملی
در کشورهای مختلف، سازمانهای ملی آتشنشانی با تدوین استانداردهایی مانند نشریه ۱۰۱ سازمان برنامه و بودجه یا مبحث سوم (آتشنشانی) مقررات ملی ساختمان، الزامات ضروری را برای طراحی و اجرای سیستمهای اطفا حریق تعیین میکنند. رعایت این الزامات برای همه پروژههای ساختمانی الزامی است.
- استانداردهای بینالمللی
استانداردهای بینالمللی مانند NFPA (انجمن ملی آتشنشانی آمریکا)، BS (انگلستان)، و EN (اروپا) برای انواع سیستمهای اطفا حریق تدوین شدهاند. این استانداردها به عنوان مرجعی جهانی در طراحی، نصب و نگهداری تاسیسات اطفا حریق شناخته میشوند. استفاده از تجهیزات و محصولات دارای تاییدیه این استانداردها، سطح اطمینان و ایمنی سازه را بهبود میبخشد.
بیشتر بخوانید : آشنایی با مقررات مربوط به ایمنی در هنگام طراحی ساختمان
مراحل طراحی و اجرای تاسیسات اطفا حریق
- بررسی نیازها و ریسکها
ابتدا باید نوع ساختمان، کاربری، تعداد افراد حاضر و ریسکهای موجود شناسایی شود. هر ساختمان متناسب با متراژ، تعداد طبقات، مواد موجود و فضاهای خاص، نیازمند سیستم ویژه و تعریف شده است.
- انتخاب سیستم مناسب
بر اساس نتایج بررسی و مقررات، طراح سیستم باید بهترین نوع اطفا را مشخص کند. برای مثال: اسپرینکلر برای مراکز اداری و فروشگاهی، سیستم گازی برای اتاق سرور، یا سیستم فوم برای انبار مواد نفتی.
- طراحی فنی و جانمایی
در این مرحله نقشههای دقیق جانمایی تجهیزات، مسیر لولهکشی، محل نصب جعبهها و سنسورها، و ظرفیت مخازن آمادهسازی میشود. همچنین باید به متراکم بودن، دسترسی آسان و هماهنگی سیستم با سایر تاسیسات ساختمانی توجه ویژه داشت.
- نصب و راهاندازی
تجهیزات و قطعات باید توسط افراد متخصص و با رعایت دقیق دستورالعملهای فنی نصب شوند. در این مرحله تست اولیه و کنترل کیفیت نصب انجام میشود.
- تست و بهرهبرداری
سیستم باید به صورت کامل و منظم تست شود تا اطمینان حاصل شود که در مواقع اضطراری به درستی عمل میکند. راهنماییهای لازم به ساکنین و مدیران ساختمان نیز آموزش داده میشود.
نگهداری و بازبینی تاسیسات اطفا حریق
نگهداری و بازبینی منظم تاسیسات اطفا حریق، تضمین میکند که این تجهیزات در زمان وقوع حریق، بهدرستی و بدون نقص عمل کنند. بیتوجهی به این موضوع میتواند جان و مال افراد را در معرض خطر قرار دهد. در ادامه، مهمترین اقدامات لازم برای نگهداری و بازبینی این سیستمها آورده شده است:
اهمیت نگهداری و بازبینی تاسیسات آتش نشانی
- افزایش طول عمر تجهیزات: کاهش استهلاک و خرابی زودرس
- جلوگیری از عملکرد ناقص یا اخلال: جلوگیری از مشکلاتی مثل بسته بودن شیرها، کم بودن فشار آب، یا خالی شدن کپسولها
- کاهش هزینههای تعمیرات اساسی: سرویسهای منظم هزینههای سنگین ناشی از تعویض قطعات مهم یا آسیبهای بزرگ را کاهش میدهد
- رعایت الزامات بیمه و مقررات: اغلب شرکتهای بیمه و نهادهای نظارتی، سرویس مرتب را الزامی اعلام کردهاند
اقدامات کلیدی در نگهداری و بازبینی
- بازدید ماهانه تجهیزات: بررسی ظاهری، تست سلامت چراغهای هشدار، دتکتورها، شیلنگها و اطمینان از عدم وجود نشتی
- بررسی و سرویس دورهای کپسولها: کنترل فشار، پر بودن مخزن و عدم انقضا یا آسیبدیدگی بدنه
- تست سیستمهای خودکار: فعالسازی آزمایشی اسپرینکلرها، سیستمهای گازی یا آژیرها به صورت دورهای
- بررسی مسیرها و دسترسیها: اطمینان از باز بودن مسیر دسترسی به کپسولها، جعبههای آتشنشانی و شیلنگها
- تست و کالیبرهکردن دتکتورها: اطمینان از صحت عملکرد حسگرهای دود و شعله
- تعویض قطعات مصرفشده یا فرسوده: شیلنگها، رابطها و اتصالاتی که دچار پیرشدگی یا خرابی شدهاند
- ثبت و گزارش بازبینیها: مستندسازی تمام فعالیتها برای ارائه به نهادهای نظارتی و مدیریت ساختمان
نکات تکمیلی
- سرویسها باید توسط افراد یا گروههای متخصص انجام شود.
- برای ساختمانهای بزرگ یا خاص، قراردادهای سالانه نگهداری با شرکتهای معتبر توصیه میشود.
- داشتن چکلیست منظم تعمیر و نگهداری، از فراموشی یا سهلانگاری جلوگیری میکند.
- تجهیزات جدید پس از نصب باید تست اولیه شوند و در صورت نیاز آموزش لازم به پرسنل داده شود.
رایجترین مشکلات و چالشها در اطفا حریق ساختمان
- طراحی یا نصب غیراستاندارد: بعضی ساختمانها به دلیل بیتوجهی به استانداردها یا صرفهجویی در هزینه، سیستمهای ناقص یا غیراستاندارد دارند.
- فرسودگی تجهیزات: گذر زمان و نبود برنامه نگهداری منجر به خرابی و اختلال در عملکرد سیستمها میشود.
- آموزش ناکافی: عدم آشنایی کاربران با نحوه استفاده باعث کاهش اثرگذاری تجهیزات در شرایط اضطراری است.
- عدم تطابق با تغییر کاربری ساختمان: تغییر کاربری بدون بازنگری در سیستم اطفا، خطرناک است.
- کاهش آگاهی نسبت به مقررات: بسیار دیده شده که ساکنین یا مدیران ساختمان نسبت به ابلاغیهها و الزامات جدید بیاطلاع هستند یا به آنها بیتوجهی میکنند.
نقش آموزش و فرهنگسازی
علاوه بر نصب تجهیزات فیزیکی، آموزش کاربرد درست سیستمهای اطفا حریق به ساکنان و کاربران ساختمان بسیار حیاتی است. برگزاری مانورهای آموزشی، آموزش کار با کپسولها، شناساندن هشدارها و مسیرهای خروج اضطراری میتواند تأثیر زیادی در مهار به موقع آتش داشته باشد.
سخن پایانی
تاسیسات اطفا حریق، بخش جدانشدنی از ایمنی ساختمانهاست و نقش مهمی در حفاظت از جان و مال افراد ایفا میکند. انتخاب و اجرای صحیح این سیستمها بر اساس استانداردهای معتبر و نگهداری صحیح آنها میتواند ریسکهای آتشسوزی را به حداقل برساند. آموزش و ارتقای فرهنگ ایمنی نیز تکمیلکننده موفقیت این فرایند است. مدیریت هوشمندانه و توجه کامل به نکات اجرایی، ساختمان را به محیطی ایمنتر برای زندگی و کار تبدیل میکند.
سوالات متداول
۱. چه تفاوتی بین سیستم اطفا حریق با آب و گاز وجود دارد؟
سیستم آب (اسپرینکلر) در بیشتر فضاهای عمومی مانند ادارات و منازل کاربرد دارد اما سیستم اطفا گازی برای مکانهای حساس که تجهیزات الکترونیکی دارند، استفاده میشود تا آسیب ناشی از آب کاهش یابد.
۲. آیا نصب سیستم اطفا حریق برای همه ساختمانها الزامی است؟
بله، طبق مقررات ملی و شهری، نصب تاسیسات اطفا حریق برای بیشتر ساختمانهای عمومی و حتی برخی ساختمانهای مسکونی بزرگ الزامی است.
۳. چند وقت یکبار باید تجهیزات اطفا حریق بازبینی و سرویس شوند؟
بازبینی باید به صورت ماهیانه و سرویس کامل دستکم سالی یکبار انجام شود؛ البته بسته به نوع و کاربری ساختمان ممکن است بازههای کوتاهتری هم لازم باشد.
۴. بهترین نوع سیستم اطفا حریق برای ساختمانهای مسکونی کدام است؟
در بیشتر ساختمانهای مسکونی، ترکیب اسپرینکلر، سیستم اعلام حریق و کپسولهای دستی توصیه میشود.
۵. آیا فقط داشتن تجهیزات اطفا حریق کافی است؟
خیر، آموزش صحیح استفاده، یادگیری راهکارهای ایمنی و انجام تمرینهای اطفا حریق به اندازه داشتن تجهیزات اهمیت دارد.
۶. تجهیزات اطفا حریق دارای چه استانداردهایی باید باشند؟
تجهیزات باید مهر و تاییدیه استانداردهای ملی و بینالمللی مانند ISIRI، NFPA یا EN را داشته باشند. این نشانهها تضمینکننده کیفیت و عملکرد مناسب تجهیزات هستند.